Język oksytański (occitan / lenga d'òc, okcytański), w Polsce częściej nazywany językiem prowansalskim, należy do grupy romańskiej języków indoeuropejskich. Język oksytański jest blisko spokrewniony z językiem katalońskim, z którym tworzy diasystem oksytanoromański. Często i bezpodstawnie bywa uznawany za dialekt języka francuskiego i nazywany pogardliwie patois.
Spis treści |
[edytuj] Zasięg terytorialny
Zasięgiem obejmuje obecnie tereny czterech państw:
- Południe Francji (jedną trzecią terytorium kraju)
- Val d'Aran w Hiszpanii we Wspólnocie Autonomicznej Katalonii (aranés)
- Valadas Occitanas na zachodzie Włoch w części Piemontu, Ligurii i Kalabrii (la Gàrdia, po włosku Guardia Piemontese)
- Księstwo Monako[1] (gdzie współistnieje z językiem monegaskim)
[edytuj] Podział na dialekty
Tradycyjnie uznaje się, że oksytański ma sześć dialektów: gaskoński (zawierający w sobie także bearnés i aranés) na zachodzie, langwedocki i prowansalski na południu, limuzyński, owerniacki i vivaroaupenc na północy.
Poza przypadkiem gaskońskiego, granice między dialektami rzadko są wyraziste, przejście z dialektu do dialektu jest zazwyczaj płynne i gwary uznawane za należące do któregoś dialektu mogą posiadać cały szereg cech wspólnych z innymi dialektami.
Istnieje grupa językoznawców uznających, że nie ma jednego języka oksytańskiego, lecz kilka różnych języków, które wg. nich różnią się od siebie w takim stopniu, że utrudnione jest wzajemne zrozumienie. Z tego punktu widzenia tworzenie literatury w "języku oksytańskim" byłyby w rzeczywistości twórczością np. w języku prowansalskim lub w langwedockim.
[edytuj] Oksytański dzisiaj
Brakuje oficjalnych danych na temat liczby użytkowników języka oksytańskiego[2], szacunki są bardzo rozbieżne. Prawdopodobnie od pół miliona do dwóch milionów osób zna któryś z oksytańskich dialektów na tyle dobrze, by posługiwać się nim w życiu codziennym, a znacznie więcej go rozumie.
[edytuj] Status w hiszpańskiej Wspólnocie Autonomicznej Katalonii
Wśród dialektów oksytańskich szczególny status ma aranés, gwara dialektu gaskońskiego używana w należącej do Hiszpanii dolinie Val d'Aran, która cieszyła się tam od 1990 statusem języka regionalnego. Na mocy statutu z 2006 roku[3] (szeroko pojęty) język oksytański jest jednym z trzech języków urzędowych w całej Wspólnocie Autonomicznej Katalonii (obok katalońskiego i hiszpańskiego). Gwarą arańską posługuje się ok. 4 tys. osób i jest ona w Dolinie językiem szkolnictwa od 1984.
[edytuj] Status we Włoszech
We Włoszech oksytański jest uznany za język chroniony, na mocy ustawy 482 z roku 1999. Pozwala to na użycie oksytańskiego w szkolnictwie i w życiu publicznym ale tylko we wspólnotach które sobie tego życzą, przez co nie jest ono obowiązkowe ani systematyczne, a dyglosja na korzyść włoskiego pozostaje silna.
[edytuj] Status we Francji i w Monako
We Francji i w Monako oksytański nie posiada statusu oficjalnego. Nauczanie tego języka we francuskich szkołach publicznych jest opcjonalne, a jedynie publiczna telewizja regionalna France 3 Sud emituje kilka programów po oksytańsku[4][5].
[edytuj] Historia języka oksytańskiego
Najstarsze zabytki piśmiennictwa w języku oksytańskim pochodzą z przełomu X i XI wieku. W XI wieku na terenie Francji istniały dwa wielkie romańskie obszary językowe. Na północy Francji używane były langues d'oïl (czyli tzw. starofrancuski), zaś na południu lenga d'òc ('język òc', fr. langue d'oc). Nazwy tych języków pochodzą od brzmienia słowa oznaczającego potwierdzenie, odpowiadającego polskiemu "tak" - oïl (od którego pochodzi współczesne francuskie oui) albo òc. Okres świetności lenga d'òc przypada na wieki XII i XIII, kiedy to był głównym językiem liryki średniowiecznej, językiem trubadurów. W tym języku napisał pieśń Kalenda maya Raimbaut de Vaqueiras. O zasięgu i sile oddziaływania średniowiecznego oksytańskiego może świadczyć fakt, że również niewielki fragment Boskiej Komedii Dantego został napisany po prowansalsku (Czyściec, pieśń XXVI, w. 140-147). Zresztą świadectwem wpływu poezji oksytańskiej jest samo zastosowanie rymu, który jest środkiem artystycznym przez nią wynalezionym. Upadek języka został zapoczątkowany przez krucjaty przeciw albigensom (1209-1229), w wyniku których odrębność polityczna i kulturowa - południowej Francji została zlikwidowana przez królów z Paryża. Lenga d'òc stopniowo traciła na znaczeniu jako język literacki, aż w XV wieku oksytańska twórczość literacka niemalże zanikła. Oksytański przetrwał jako język wernakularny, coraz bardziej różnicujący się dialektalnie i stopniowo wypierany przez francuski, szczególnie szybko od XIX w.. Właśnie w XIX wieku grupa intelektualistów, tak zwani félibres, postawiła sobie za cel odrodzenie literatury prowansalskiej. Najbardziej znanym jej przedstawicielem jest poeta Frédéric Mistral, za swoją twórczość w języku prowansalskim uhonorowany w 1904 roku Literacką Nagrodą Nobla. Obecnie podejmowane są próby podniesienia statusu języka oksytańskiego we Francji, jednak w świadomości potocznej nie cieszy się on szacunkiem, jest uznawany za język niższej rangi niż francuski i nosi pogardliwą nazwę patois.
[edytuj] Język oksytański a język hiszpański
[edytuj] Różnice w gramatyce
[edytuj] Rodzajniki
Rodzajniki w języku oksytańskim standardowym są takie same jak w hiszpańskim, z wyjątkiem hiszpańskiego rodzajnika el, któremu odpowiada oksytański lo. Rodzajniki oksytańskie lo, la ulegają skróceniu do l' przed wyrazem zaczynającym się samogłoską (nawet wielką literą).
[edytuj] Przyimki
- Przyimki bez rodzajników:
| Język hiszpański | Język oksytański | Znaczenie i uwagi |
|---|---|---|
| con | amb/ambé/amé | "z", "wraz z" |
| de | de, d' | |
| en | en, dins | "w"; dins przed rodzajnikiem określonym lub zaimkiem wskazującym |
| entre | entre | |
| para | per | |
| por | per | |
| sobre | sus |
Formy skrócone (z apostrofem) są używane przed wyrazem zaczynającym się od samogłoski.
- Przyimki hiszpańskie z rodzajnikiem
| przyimek/rodzajnik | el |
|---|---|
| a | al |
| de | del |
- Przyimki oksytańskie z rodzajnikiem
| przyimek/rodzajnik | lo | los |
|---|---|---|
| a | al | als |
| de | del | dels |
| per | pel | pels |
| sus | sul | suls |
[edytuj] Rzeczownik
Rzeczowniki oksytańskie rodzaju męskiego, w odróżnieniu od hiszpańskich, nie mają końcówki -o. Jest ona zwykle pomijana, zastępowana -e (w przypadku zbitki spółgłosek przed hiszp. -o) lub -u (w przypadku samogłoski przed hiszp. -o).
[edytuj] Czasownik
- Odmiana czasownika "być" (niektóre formy):
- Większość dialektów języka oksytańskiego nie posiada dwóch czasowników odpowiadających słowu "być", jak hiszpańskie ser i estar
| Język hiszpański | Język oksytański | Forma gramatyczna |
|---|---|---|
| ser/estar | èsser | bezokolicznik |
| es/está | es | tryb oznajmujący, czas teraźniejszy, 3. osoba, l. pojedyncza |
| son/están | son | tryb oznajmujący, czas teraźniejszy, 3. osoba, l. mnoga |
| era/estaba | èra | czas przeszły niedokonany, 3. osoba, l. pojedyncza |
| fue/estuvo | foguèt | czas przeszły dokonany prosty, 3. osoba, l. pojedyncza |
- Odmiana czasownika "mieć" (niektóre formy):
| Język hiszpański | Język oksytański | Forma gramatyczna |
|---|---|---|
| ha | a | tryb oznajmujący, czas teraźniejszy, 3. osoba, l. pojedyncza |
| han | an | tryb oznajmujący, czas teraźniejszy, 3. osoba, l. mnoga |
- Odmiana czasownika "móc" (niektóre formy):
| Język hiszpański | Język oksytański | Forma gramatyczna |
|---|---|---|
| puede | pòt | tryb oznajmujący, czas teraźniejszy, 3. osoba, l. pojedyncza |
| pueden | pòdon | tryb oznajmujący, czas teraźniejszy, 3. osoba, l. mnoga |
- Imiesłowy zakończone w hiszpańskim na -ado itp., w oksytańskim kończą się na -at: hiszp. elaborado, acompañado - oksyt. elaborat, acompanhat. Z kolei imiesłowy rodzaju żeńskiego zakończone w hiszpańskim na -ada itp., w oksytańskim mają tę samą końcówkę: hiszp. elaborada, acompañada - oksyt. elaborada, acompanhada.
[edytuj] Spójniki
| Język hiszpański | Język oksytański | Znaczenie |
|---|---|---|
| cuando | quand | "kiedy" |
| o | o | "lub" |
| pero, sino | mas | "ale" |
| y | e | "i" |
[edytuj] Zaimki
- Zaimek osobowo-zwrotny se w języku oksytańskim skraca się do s' przed wyrazem zaczynającym się samogłoską.
[edytuj] Przysłówki
- Podobnie jak w hiszpańskim, w oksytańskim przysłówki sposobu tworzy się od form przymiotnikowych, dodając do przymiotnika użytego w rodzaju żeńskim przyrostek: w hiszpańskim -mente, w oksytańskim -ment.
- Inne przysłówki:
| Język hiszpański | Język oksytański | Znaczenie |
|---|---|---|
| como | coma | "jak" |
| durante | pendent | "podczas" |
| hoy | uèi | "dziś" |
| más | mai | "bardziej" (np. przy tworzeniu stopnia wyższego przymiotników) |
| menos | mens | "mniej" (np. przy tworzeniu stopnia niższego przymiotników) |
| también | tanben | "także", "również" |
[edytuj] Inne różnice gramatyczne
Hiszpańskiej partykule przeczącej no odpowiada oksytańska pas, stawiana po czasowniku, gdy chodzi o zaprzeczenie orzeczenia.
[edytuj] Różnice w ortografii
- Początkowe h w słowach hiszpańskich zostaje pominięte w odpowiednikach oksytańskich o ile w łacińskich źródłosłowach jest h: hiszp. human - oksyt. uman (łac. humanus)
- Hiszpańskiej literze j:
- odpowiada w słowach oksytańskich lh z reguły tam, gdzie w łacińskich źródłosłowach jest li: hiszp. hijo - oksyt. filh (łac. filius).
- Hiszpańskiej literze ñ odpowiada w słowach oksytańskich nh: hiszp. puño - oksyt. ponh.
[edytuj] Przedrostki i przyrostki
- Przyrostki:
| Język hiszpański | Język oksytański | Uwagi |
|---|---|---|
| -al (l.poj.), -ales (l. mn.) | -al (l.poj., r.m.), -ala (l.poj., r.ż.), -als (l.mn., r.m.), -alas (l.mn., r.ż.) | Tworzenie przymiotnika. |
| -dad, -tad, -dades (l. mn.), -tades (l. mn.) | -tat, -tats (l. mn.) | |
| -ico (r.m), -ica (r.ż.) | -ic/-cian (r.m.), -ica (r.ż) | W oksytańskim nie zaznacza się akcentu na sylabie poprzedzającej tę końcówkę. Przyrostek -ic w przymiotnikach, -ician w nazwach zawodów: hiszp. científico, matemático - oksyt. scientific, matematician. |
| -ión (l. poj.), -iones (l. mn.) | -ion (l. poj.), -ions (l. mn.) | Jak polskie "-ja" w końcówkach "-cja", "-sja". |
| -ivo | -iu | Tworzenie przymiotnika. |
| -mente | -ment | Tworzenie przysłówka; w oksytańskim końcówkę dodaje się do przymiotnika rodzaju żeńskiego: hiszp. inicialmente - oksyt. inicialament. |
[edytuj] Zobacz też
[edytuj] Linki zewnętrzne
- Diccionari general occitan (Słownik języka oksytańskiego)
- www.logosdictionary.org oraz www.logosquotes.org Słowa oraz cytaty w różnych językach. Bogaty materiał porównawczy.
- The Occitan language Opis języka oksytańskiego: wymowa, gramatyka, podstawowe zwroty.
Przypisy
- ↑ http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B7T84-4M3C3K0-25B&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&_docanchor=&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=d951c41aab0a36199a0ba11a9230ada4, Editorial Team, « Monaco: Language Situation », w Encyclopedia of Language & Linguistics (Second Edition), 2006, p. 230
- ↑ http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B7T84-4M3C3K0-25B&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&_docanchor=&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=d951c41aab0a36199a0ba11a9230ada4, Atlas języków zagrożonych sporządzony przez UNESCO klasyfikuje wszystkie sześć dialektów oksytańskiego jako zagrożone (gascoński, vivaroupenc) i poważnie zagrożone (owerniacki, langwedocki, limuzyński, prowansalski)
- ↑ http://www.parlament-cat.net/porteso/estatut/estatut_100506_aranes.pdf
- ↑ http://sud.france3.fr/emissions/2617579-fr.php, Viure al País, z Tuluzy;
- ↑ http://jt.france3.fr/regions/popup.php?id=marseille_vaqui, Vaquí, z Montpelhèr
|
|||||||||||||||||