Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy Karpat, gór w środkowej Europie. Zobacz też: Karpaty (góry księżycowe), Karpaty – wieś.
Carpathians dem.jpg
Portal Karpaty
Portal:
Karpaty
Commons-logo.svg
Zobacz zbiór multimediów na Wikimedia Commons:
Karpaty
1. Zewnętrzne Karpaty Zachodnie
2. Centralne Karpaty Zachodnie
3. Wewnętrzne Karpaty Zachodnie
4. Zewnętrzne Karpaty Wschodnie
5. Wewnętrzne Karpaty Wschodnie
6. Karpaty Południowe
7. Góry Zachodniorumuńskie i Wyżyna Transylwańska
I. Podkarpacie
II. Równiny Południoworumuńskie
III. Kotlina Panońska
Zdjęcie rumuńskich i ukraińskich Karpat z lotu ptaka
Mogielica, Beskid Wyspowy
Rohacze (Tatry Zachodnie)
Trzy Korony (Pieniny)
Tatry -widok z Pienin
Howerla, Czarnohora
Góry Bucegi
Tatry Zachodnie

Karpaty (51-54) (węg. Kárpátok; rum. Carpaţi; ukr. Карпати, czes. i słow. Karpaty) – łańcuch górski w środkowej Europie (jeden z największych w tej części świata), ciągnący się łukiem przez terytoria Czech, Polski, Słowacji, Węgier, Ukrainy, Rumunii i Serbii. Najwyższy szczyt Gerlach ma wysokość 2655 m n.p.m.

Spis treści

[edytuj] Nazwa

Nazwa "Karpaty" pochodzi najprawdopodobniej od nazwy dackiego plemienia Karpian, mieszkających w pierwszym tysiącleciu naszej ery na terenie Karpat Wschodnich. Wymienia ją Ptolemeusz w II wieku n.e. (w postaci Karpates Oros)[potrzebne źródło]. Być może nazwa ta wywodzi się od indoeuropejskiego słowa korpata − "góra", "skała"[potrzebne źródło]. Inną hipotezą jest jej pochodzenie od przedindoeuropejskiego cara − "kamień"[1]. W XIII- i XIV-wiecznych oficjalnych dokumentach węgierskich Karpaty pojawiają się pod nazwą Thorchal bądź Tarczal lub rzadziej jako Montes Nivium. W Polsce po raz pierwszy użył nazwy "Karpaty" Stanisław Staszic w XIX wieku w dziele "O ziemiorództwie Karpatów i innych gór i równin Polski" (1815).

[edytuj] Geografia

Karpaty wchodzą w skład wielkiego systemu górskiego - łańcucha alpejsko-himalajskiego. Stanowią drugi co do powierzchni i wysokości łańcuch górski Europy - po Alpach. Zajmują powierzchnię 190 tys. km², z tego w Polsce 19,6 tys. km² (6,1% powierzchni państwa). Stanowią centralną główną część Regionu Karpackiego, który poza nimi obejmuje również pas obniżeń związanych geologicznie z Karpatami - Podkarpacie, Równiny Południoworumuńskie i Kotlinę Panońską.

Od Alp oddzielone są w okolicach Bratysławy doliną Dunaju. Stąd ciągną się blisko 1500-kilometrowym łukiem, który odgina się w kierunku północno-wschodnim, otaczając Kotlinę Panońską i Wyżynę Transylwańską. Od Gór Wschodnioserbskich oddzielone są ponownie doliną Dunaju (w okolicach rumuńskiego miasta Orşova) – odcinek ten nosi nazwę Żelaznych Wrót. Brama Morawska w Czechach oddziela Karpaty od Sudetów.

Szerokość łańcucha karpackiego jest zróżnicowana i wynosi od 100 do 500 km. Największa szerokość odpowiada najwyższym szczytom – Gerlachowi (2655 m n.p.m.) w Tatrach słowackich oraz Moldoveanu (2543 m n.p.m.) w Karpatach Południowych.

Karpaty nie stanowią jednego nieprzerwanego łańcucha górskiego, ale raczej składają się z wielu wyróżniających się pod względem geologicznym i orograficznym pasm górskich. Różnorodność krajobrazów jest porównywalna z Alpami. Jednocześnie góry te rzadko osiągają wysokości powyżej 2500 m n.p.m., dlatego nie można tu znaleźć tak wyraźnej polodowcowej rzeźby wysokogórskiej. W Karpatach nie zalega wieczny śnieg.

Łańcuch Karpat zajmuje odpowiednio:

  1. na Słowacji 61% powierzchni kraju,
  2. w Rumunii 48,8% powierzchni kraju,
  3. w Czechach 16% powierzchni kraju,
  4. na Węgrzech 9,7% powierzchni kraju,
  5. w Polsce 6,1% powierzchni kraju,
  6. na Ukrainie 3,6% powierzchni kraju,
  7. w Austrii 0,6% powierzchni kraju.

Inaczej wygląda stosunek powierzchni ogólnej Karpat, mianowicie:

  1. Karpaty rumuńskie zajmują 55,5% powierzchni ogólnej Karpat,
  2. Karpaty słowackie zajmują 14,3% powierzchni ogólnej Karpat,
  3. Karpaty ukraińskie zajmują 10,3% powierzchni ogólnej Karpat,
  4. Karpaty polskie zajmują 9,3% powierzchni ogólnej Karpat,
  5. Karpaty czeskie zajmują 6% powierzchni ogólnej Karpat,
  6. Karpaty węgierskie zajmują 4,3% powierzchni ogólnej Karpat,
  7. Karpaty austriackie zajmują 0,2% powierzchni ogólnej Karpat.

[edytuj] Geologia

Na początku trzeciorzędu w miejscu dzisiejszych Karpat Zachodnich znajdował się rozległy głęboki zbiornik wodny, zwany geosynkliną karpacką. Ponad powierzchnię wody wyrastał granitowy masyw Tatr, tworzący dużą wyspę. Niewielkie wyspy stanowiły również, zbudowane z wapieni wieku jurajskiego, najwyższe części Pienińskiego Pasma Skałkowego. Przez miliony lat gromadziły się w nim przynoszone przez rzeki piaski, żwiry, iły i muły, które pod wpływem ciśnienia zalegających wyżej osadów przeobrażały się w piaskowce, zlepieńce, iłowce i mułowce. Miąższość tych osadów, zwanych fliszem, dochodziła do 6000 m. W czasie orogenezy alpejskiej osady fliszowe zostały sfałdowane i wypiętrzone, wskutek czego powstały Karpaty Zewnętrzne, tworzące dzisiaj Beskidy.

[edytuj] Podział Karpat

Information icon.svg Osobny artykuł: Regionalizacja fizycznogeograficzna Karpat.

W podstawowym podziale Karpat wyróżnia się następujące części:

[edytuj] Ważniejsze przełęcze

Ważne przełęcze w Karpatach to m.in.:

  • Przełęcz Dukielska (500 m n.p.m.) – najdogodniejsze przejście z Europy Północnej do Kotliny Panońskiej; trasa europejska E371
  • Przełęcz Łupkowska (640 m n.p.m.) – oddziela Karpaty Zachodnie i Wschodnie
  • Przełęcz Użocka (853 m n.p.m.) – najdogodniejsze przejście z Europy Wschodniej do Kotliny Panońskiej; linia kolejowa Lwów – Budapeszt
  • Predeal (1033 m n.p.m.) – oddziela Karpaty Wschodnie i Południowe

[edytuj] Ważniejsze rzeki

Przełom Dunajca w Pieninach

Karpaty stanowią dział wodny między zlewiskiem Morza Bałtyckiego i Morza Czarnego. Na terenie Karpat początek swój mają liczne rzeki, m.in.:

[edytuj] Ludność

Pogórzanie, Doły Jasielsko-Sanockie
Rusinki w strojach ludowych z Preszowa
Górale żywieccy. 2008
Rumuński zespół folklorystyczny z Cluj Napoca, Siedmiogród

Tereny Karpat zamieszkuje obecnie około 15,2 mln ludzi. Karpaty Południowe i Wschodnie są rzadziej zaludnione od Karpat Zachodnich, ale i tam miejscami występują duże skupiska ludności. U podnóży Karpat leżą miasta Bratysława, Budapeszt, Kraków, Lwów, Czerniowce, Bukareszt, Wiedeń i Belgrad.

[edytuj] Fauna

[edytuj] Przejścia Karpat

Ze względu na długość łańcucha oraz fakt, że leży on na obszarze kilku krajów, przejście całej jego długości jest trudne. Fakt, iż droga wzdłuż Karpat prowadzi grzbietami i dolinami wydłuża ją do ponad 2000 km. Od lat 60. XX wieku podejmowano jednak próby pokonania całego łańcucha w ciągu jednej wyprawy co ostatecznie udało się w roku 1980. Od tego czasu Łuk Karpat pokonało 6 wypraw:

  1. Wyprawa studentów SKPB: Andrzej Wielocha (kierownik), Piotr Kurowski, Jerzy Montusiewicz, Zdzisław Pecul, Wiesław Tomaszewski, rok 1980. Pierwsze przejście Karpat.
  2. Lubos Calpas, Pavel Mach, Svetozar Krno, 1984 rok. Pierwsza i jedyna odnotowana wyprawa słowacka.
  3. Nicholas Crane i różni towarzysze, 1992. Crane pokonał Karpaty jako część podróży przez góry całej Europy, na trasie Przylądek Finisterre – Stambuł.
  4. Paweł Kilen, Michał Kukuła, Michał Zieliński, rok 2002.
  5. Łukasz Supergan, rok 2004. Pierwsze samotne przejście Karpat.
  6. Joanna Mikołajczak i Bartosz Malinowski, rok 2007.

Przypisy

  1. ↑ S. Rospond, Onomastyka słowiańska, cz. II, w: Onomastica nr 4, r. III, z. 1, Wrocław 1957

[edytuj] Bibliografia

  • Wojciech Juszczyk, Jan Swianiewicz, Andrzej Wielocha "Z historii SKPB 1957-1982" – SKPB, Warszawa 1982
  • Jerzy Kondracki Karpaty, WSiP, Warszawa 1989
  • Jerzy Kondracki Geografia regionalna Polski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998
  • Andrzej Wielocha O nazwie "Karpaty", w: Płaj. Almanach karpacki, nr 28 (wiosna 2004), ISBN 1230-5898
p • d • e
Podział Karpat
Karpaty Zachodnie
Karpaty Wschodnie
Karpaty Południowe • Góry Zachodniorumuńskie • Wyżyna Transylwańska • Karpaty Zewnętrzne