Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy Morza Bałtyckiego. Zobacz też: inne znaczenia słowa Bałtyk.
Morze Bałtyckie
Zdjęcie satelitarne Bałtyku w marcu 2000
Zdjęcie satelitarne Bałtyku w marcu 2000
Kontynent Europa
Państwa Szwecja Szwecja
Finlandia Finlandia
Rosja Rosja
Estonia Estonia
Łotwa Łotwa
Litwa Litwa
Polska Polska
Niemcy Niemcy
Dania Dania
Powierzchnia 385 tys. km²
Powierzchnia zlewiska 1 721 238 km²
Średnia głębokość 52,3 m
Największa głębia 459 m
Objętość 21 721 km³
Zasolenie 2-12‰
Temperatura w zimie od 0° do 2°C
w lecie od 12°C do 22°C
Typ morza śródlądowe
Wyspy Bornholm, Gotlandia, Hiuma, Olandia, Rugia, Saaremaa, Uznam, Wolin, Wyspy Alandzkie
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Morze Bałtyckie
Bałtyk nad Zatoką Ryską w Estonii
Latarnia morska Świnoujście
Molo w Międzyzdrojach
Bałtyk w okolicach Niechorza
Bałtyk w okolicach Mielna
Bałtyk w okolicach Międzywodzia
Dziwnówek
Bałtyk o zachodzie słońca nad Portem Północnym (Gdańsk Stogi)
Zatoka Pucka w Rewie
Bałtyk w Chałupach
Plaża w Jastarni
Plaża w Rewie
Kamienista plaża w Jarosławcu
Wybrzeże Zatoki Fińskiej w Sankt Petersburgu, Komarowo
Okolice Sztokholmu - widok z wyspy Ljusterö z wysokości 52 m n.p.m.
Ruiny kościoła w Trzęsaczu
Woliński Park Narodowy
Bałtyk z portu w Darłowie

Morze Bałtyckie, Bałtyk – płytkie morze śródlądowe na szelfie kontynentalnym w Europie północnej. Połączone z Morzem Północnym przez Cieśniny Duńskie (Sund, Mały i Wielki Bełt) oraz Kattegat i Skagerrak. Za zachodnią granicę Bałtyku właściwego przyjmuje się cieśninę Sund i próg podwodny ciągnący się na głębokości 18–20 m od przylądka Gedser (wyspa Falster) do przylądka Darßer Ort (Darß); na zachód od tej linii znajduje się akwen Bałtyku Zachodniego o powierzchni ok. 8000 km² nazywany przez Niemców także Beltsee; akwen ten obejmuje m.in. część wód cieśnin duńskich (oprócz Małego i Wielkiego Bełtu) a także mniejsze: Alsenbelt, Fehmarnbelt, Langelandsbælt.

Spis treści

[edytuj] Charakterystyka

Bałtyk nazywany jest morzem śródziemnym północnej Europy, ponieważ ze wszystkich stron jest otoczony lądem, a z Morzem Północnym łączy go jedynie kilka płytkich cieśnin. Położone jest w północnej strefie klimatu umiarkowanego. Oba morza leżą na tym samym szelfie kontynentalnym.

  • Rozciągłość południkowa – ponad 1500 km
  • Rozciągłość równoleżnikowa najszersza (przez Zatokę Fińską) – ok. 600 km
  • Rozciągłość równoleżnikowa najwęższa (przez Zatokę Botnicką) – 100 km
  • Rozciągłość równoleżnikowa poniżej Gotlandii – ok. 250 km

[edytuj] Powierzchnia

Wraz z Kattegatem wynosi ok. 415 266 km². Bez Kattegatu pow. Bałtyku obejmuje 385 000 km². Powierzchnia zlewisk wynosi 1 721 238 km². Objętość morza wynosi 21 721 km³.

[edytuj] Głębokość

Średnia głębokość wynosi 52,3 m, maksymalna – 459 m (głębia Landsort na północny zachód od Gotlandii). W Kattegacie głębokość maksymalna wynosi 109 m, ze średnią 24 m. Głębia położona najbliżej Polski - Głębia Gdańska - liczy 118 m.

Morze Bałtyckie dzieli się na 3 baseny:

  • Basen Bornholmski o maksymalnym zagłębieniu 105 m
  • Basen Gotlandzki o maksymalnym zagłębieniu 459 m
  • Basen Botnicki o maksymalnym zagłębieniu 294 m[1]

[edytuj] Zasolenie

Ze względu na niskie zasolenie Bałtyk zalicza się do wód słonawych (mezohalinowych) i określa morzem półsłonym. Średnie zasolenie wynosi ok. 7 ‰. Na ogół waha się w granicach od 2–12‰ choć zimą zasolenie nie przekracza 0,78% w Zatoce Gdańskiej. W Kattegacie i Skagerraku wynosi ok. 20‰, w Bełtach i Zatoce Kilońskiej ok. 15–17‰, przy polskich wybrzeżach ok. 7‰, w Zatoce Puckiej spada do 6.2‰, w Zalewie Wiślanym tylko 1–3‰, w Zatoce Fińskiej i Botnickiej spada do 2‰. Stosunkowo duże różnice zasolenia w Bałtyku występują w kierunku pionowym. Słona woda jako cięższa opada ku dnu basenu. Np. w basenie bornholmskim przy powierzchni wynosi ok. 7,5‰ a przy dnie, na głębokości 100 m sięga aż 15–18‰.

Do Morza Bałtyckiego wpływa około 250 rzek, z których największe to: Wisła, Newa, Kemi, Gota, Niemen, Odra, Lule, Angerman i Dźwina. Wody te parują w podobnym tempie, jak woda akwenu, do którego należy zlewisko.

Niskie zasolenie Bałtyku spowodowane jest względnie niskimi temperaturami i związanym z tym mniejszym tempem parowania wody w obszarze szerokości geograficznych akwenu. Przykładem morza, w którym parowanie jest bardzo intensywne i zwiększa zasolenie do około 40 promili, jest Morze Śródziemne, jak we wszystkich wodach tego zakresu szerokości geograficznej.

[edytuj] Poziom wód i fale

Poziom wód Bałtyku jest wyższy niż w Oceanie Atlantyckim i Morzu Północnym i wynika z jego śródlądowego położenia. Powodem jest zbyt słaba wymiana wód przez wąskie Cieśniny Duńskie aby nastąpiło pełne wyrównanie poziomów. Wody piętrzą się w cieśninach zależnie od kierunku wiatrów, które albo pchają wody oceaniczne lub na odwrót. Wysokość wód na Bałtyku zmieniają pływy morskie, które w południowej części morza sięgają kilku centymetrów, natomiast są znacznie większe na szerokości geograficznej Zatoki Fińskiej, gdzie podnoszą poziom wody o pół metra.

Bałtyk jest morzem burzliwym, a fale są krótkie i strome. Typowa wysokość fali wynosi 5 metrów, ale w czasie bardzo silnych sztormów osiąga 10 metrów. 23 grudnia 2004 w czasie sztormu w rejonie północnego Bałtyku zarejestrowano pojedynczą falę o wysokości prawie 14 metrów. Bałtyckie sztormy są niebezpieczne dla żeglugi statków. W ostatnich latach podczas sztormu zatonęły trzy duże promy: 14 stycznia 1993 polski "Jan Heweliusz", 28 września 1994 estoński "Estonia", a 1 listopada 2006 roku szwedzki MS Finnbirch.

Temperatura wody powierzchniowej w zależności od pory roku wynosi od -0,5 do 18-20 stopni Celsjusza.

[edytuj] Zlodzenie

Lód skuwa Zatoki: Botnicką, Fińską i Ryską oraz zalewy i mniejsze zatoki. Grubość lodu dochodzi do 70 cm w północnej części Zatoki Botnickiej. Tam też morze zaczyna zamarzać, wpierw przy brzegu, w połowie listopada, a rozmarza w maju, być może powodując "zimnych ogrodników" w połowie miesiąca. Wyspy północnego Bałtyku, jak Hiuma, Sarema i archipelag u wejścia do Zatoki Botnickiej uzyskują zimą połączenie z lądem stałym, jak na początku 2009 roku. Bałtyk jest morzem niezamarzającym jako cały akwen, jakkolwiek można natknąć się na pozbawione źródeł opisy, z których wynikałoby, że jest to możliwe. W źródłach historycznych opisano kilkakrotne zamarznięcie Zatoki Meklemburskiej, dzięki czemu był możliwy transport saniami z Rostocku i Lubeki na wyspy duńskie; zachodnia część Bałtyku jest znacznie płytsza niż obszar polskich wód przybrzeżych oraz np. Zatoka Gdańska, co sprzyja zlodzeniu. Wspominany jest także pomost lodowy utworzony między przybrzeżną Olandią, Gotlandią i Estonią. Zdecydowanie jednak brak takich opisów z obszaru wybrzeża polskiego. Kilkakrotnie opisano podróże po lodzie między Gdańskiem a Helem, a i współcześnie Zatoka Pucka zamarza każdej bardziej mroźnej zimy. W każdym zasięg zlodzenia kończy się jedynie na Helu, a tylko w jednym z opisów autor - poniesiony chyba trochę fantazją - wzmiankuje podróż saniami z Gdańska na wyspy duńskie. W wieku XX Bałtyk południowy nie zamarzł nigdy, natomiast pojawia sie kra, bardziej gęsta w pobliżu Bornholmu, zaś w obszarze wybrzeża polskiej strefy brzegowej tam gdzie tworzy się pokrywa w małych zatoczkach u wejścia do portów, tak jak np. zdarzyło się to w okolicy Darłowa.

[edytuj] Historia geologiczna

 Osobny artykuł: Powstanie i rozwój Bałtyku.

Morze Bałtyckie jest jednym z najmłodszych mórz Oceanu Atlantyckiego. Liczy około 12.000 lat. W swoim rozwoju przechodziło kilka faz, kształtując się na obszarze pierwotnego lądu zwanego Fennoskandią (prawdopodobnie w starej dolinie hipotetycznej eoceńskiej rzeki Eridan). Niekiedy traciło kontakt z oceanem, stając się olbrzymim jeziorem.

[edytuj] Nazwa

Nazwa morza w różnych językach jest albo określeniem zależnym od położenia – morze wschodnie lub morze zachodnie, albo wariantem występującej również w języku polskim nazwy bałtyckie:

[edytuj] Zanieczyszczenia

Bałtyk jest jednym z najbardziej zanieczyszczonych mórz na świecie. W 1973 podpisano Konwencję Gdańską o rybołówstwie i ochronie żywych zasobów Bałtyku i Bełtów. W 1974 siedem państw nadbałtyckich (spośród 9) podpisało drugą Międzynarodową Konwencję Bałtycką w Helsinkach. Ciągle jednak Bałtyk pozostaje jednym z najbardziej zanieczyszczonych mórz na świecie.

Czynnikami, które wpływają na zanieczyszczenie wód Bałtyku są m.in.: budowa rowów melioracyjnych, intensywne uprzemysłowienie, rozwój i powstawanie nowych miast oraz okoliczne ścieki i odpady.

W obszarze wód terytorialnych Polski bardzo zanieczyszczona jest Zatoka Gdańska.

[edytuj] Państwa leżące nad Morzem Bałtyckim

[edytuj] Wyspy

 Osobny artykuł: Wyspy Morza Bałtyckiego.
Wyspa Powierzchnia
km²		 Państwo Ludność
Zelandia 7031 Dania Dania 2 115 317
Gotlandia 3140 Szwecja Szwecja 57 381
Fionia 2984 Dania Dania 447 060
Sarema 2673 Estonia Estonia 40 312
Olandia 1342 Szwecja Szwecja 23 000
Lolland 1243 Dania Dania 73 000
Hiuma 965 Estonia Estonia 10 000
Rugia 935 Niemcy Niemcy 73 000
Bornholm 588 Dania Dania 44 100
Falster 514 Dania Dania 47 000
Uznam 445 Polska Polska/ Niemcy Niemcy 76 500
Als 312 Dania Dania 50 000
Langeland 285 Dania Dania 15 000
Wolin 265 Polska Polska 17 000
Muhu 198 Estonia Estonia 1 822
Hailuoto 197 Finlandia Finlandia 986
Fehmarn 185 Niemcy Niemcy 13 036
Vormsi 93 Estonia Estonia 3 000
Ærø 88 Dania Dania 6 863
Kotlin 84 Rosja Rosja  ? 000

Pozostałe wyspy:

[edytuj] Większe półwyspy

Półwysep Długość
km		 Szerokość
km		 Państwo
Mierzeja Kurońska 98 0,4 – 4 Litwa / Rosja
Mierzeja Wiślana 60 0,6 – 2 Polska / Rosja
Fischland-Darß-Zingst 45 Niemcy
Mierzeja Helska 35 0,3 – 0,1 – 3 Polska

[edytuj] Największe zatoki

[edytuj] Rzeki uchodzące do Morza Bałtyckiego

Ujście Regi w Mrzeżynie

Podane w kolejności od cieśnin duńskich wzdłuż wybrzeża w kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek zegara; lista niepełna, zawiera jednak wszystkie najważniejsze rzeki, które wytłuszczono.

[edytuj] Ważniejsze porty nad Morzem Bałtyckim

  • Polska:

główne:Gdańsk, Gdynia, Świnoujście, Szczecin małe: Police, Kołobrzeg, Darłowo, Łeba, Ustka, Hel, Władysławowo

Największym miastem nad Bałtykiem jest Sankt Petersburg. W tamtejszym porcie przeładowuje się rocznie najwięcej kontenerów (w 2007 r. 1,7 mln TEU), kolejne miejsca pod tym względem zajmują: Göteborg, Gdynia, Kotka, Aarhus i Helsinki.[2]

[edytuj] Biologia

Zakwit fitoplanktonu. 3.06.2001

Zoogeograficznie Morze Bałtyckie tworzy oddzielną dzielnicę bałtycką. Ze względu na niskie zasolenie jest ona wyjątkowo uboga biologicznie. Dla porównania w sąsiednim Morzu Północnym biomasa jest pięciokrotnie wyższa. Niskie zasolenie stanowi barierę nie do pokonania dla bardzo wielu zwierząt. Oprócz zachodnich krańców nie występuje ani jeden gatunek szkarłupni będącej ważnym składnikiem zwierzostanu innych mórz. Całkowicie brak chitonów, walconogów, głowonogów, ramienionogów i ściśle morskich ślimaków. Mięczaki są reprezentowane tylko przez sześć gatunków małżów. Bardzo skromnie reprezentowane są jamochłony, wstężnice i pierścienice. Nieliczne zwierzęta słonowodne jak omułki, małgwie, chełbia, śledzie czy dorsze żyjące w Bałtyku są o połowę mniejsze niż w Morzu Północnym. Z drugiej strony niskie zasolenie umożliwia tu życie wielu rybom słodkowodnym.

Wlewające się do Bałtyku słone wody, z powodu większej gęstości, pozostają przy dnie i są izolowane od atmosfery warstwą mniej słonych wód powierzchniowych. Z tego powodu około 1/4 dna Bałtyku jest w strefie beztlenowej, gdzie rozwijające się bakterie wydzielają siarkowodór.

[edytuj] Fauna Bałtyku

Fauna Bałtyku jest stosunkowo uboga.

[edytuj] Flora Bałtyku

Glony wielokomórkowe występują na płytkich wodach Bałtyku (do 30 m).

[edytuj] Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ red. Lars Håkanson: Środowisko Morza Bałtyckiego, zeszyt 1. Charakterystyka fizycznogeograficzna zlewiska Morza Bałtyckiego. 
  2. ↑ http://www.rp.pl/artykul/147229.html Robert Przybylski, Przetasowania na Bałtyku, "Rzeczpospolita", 11 czerwca 2008.

[edytuj] Linki zewnętrzne

p • d • e
Rozwój Bałtyku