Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy części Krakowa. Zobacz też: Nowa Huta (Kraków) oraz Dzielnica XVIII Nowa Huta.
Dzielnica Nowa Huta w 1990.
Centralna część Nowej Huty - widok z lotu ptaka.

Nowa Huta – część Krakowa powstała w latach 1949–1990, zaprojektowana od podstaw. W latach 1949 do 1951 samodzielne miasto. Od 1951 dzielnica administracyjna Krakowa. W 1990 podzielona na 5 dzielnic samorządowych: Dzielnica XIV Czyżyny, Dzielnica XV Mistrzejowice, Dzielnica XVI Bieńczyce, Dzielnica XVII Wzgórza Krzesławickie i Dzielnica XVIII Nowa Huta.

Liczba mieszkańców: ok. 220 tys. Powierzchnia: 110.7 km²

Najważniejszym zakładem przemysłowym Nowej Huty jest Kombinat Metalurgiczny ArcelorMittal Poland S.A. Oddział Kraków (do 2 października 2007 Mittal Steel Poland S.A. Oddział Kraków, wcześniej – do 14 stycznia 2005 Ispat Polska Stal S.A. Oddział Kraków, w latach 1990–2004 Huta im. Tadeusza Sendzimira a 1954–1990 im. Włodzimierza Lenina).

Spis treści

[edytuj] Historia

Budowę Nowej Huty zaczęto w 1949 roku na terenach wsi Mogiła, Pleszów i Krzesławice. Przez parę lat wznoszono ją bez planu urbanistycznego, stawiając typowe domki, zaprojektowane jeszcze przed wojną przez Franciszka Adamskiego dla Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej. Najstarsze osiedla powstawały od strony kombinatu (Na Skarpie, Młodości, Wandy, Willowe, Krakowiaków). Po jakimś czasie zaczęła obowiązywać dyrektywa Komitetu Centralnego PZPR zakazująca stawiania spadzistych dachów (chodziło o ochronę lasów przetrzebionych przez Niemców w okresie okupacji). Stąd dość łatwo poznać, które domy wystawiono najwcześniej, bo późniejsze mają już płaskie dachy. (Pierwszy budynek mieszkalny powstał na Osiedlu Wandy pod nr 14. W późniejszym czasie zatwierdzono plan generalny przygotowany przez Tadeusza Ptaszyckiego. Wiadomość o nim ukazała się w "Architekcie" jednocześnie z nekrologiem Józefa Stalina. W sumie więc ową "socrealistyczną" Nową Hutę budowano w latach 1953-1956, a więc bardzo krótko. Postawiono co prawda większość budynków ale później zrezygnowano z dodania kamiennych okładzin, malowideł, mozaik, rzeźb na attykach i metaloplastyki, które możemy podziwiać jedynie w niektórych miejscach placu Centralnego.

Od 1949 roku budowano także kombinat metalurgiczny.

W 1952 uruchomiono linię tramwajową Rondo Mogilskie - Kombinat (linia nr 5). 22 lipca 1954 nastąpiło uroczyste uruchomienie Kombinatu, nazwanego imieniem Włodzimierza Lenina

W latach 60. następowała zabudowa terenów wsi Bieńczyce, rozbudowa infrastruktury drogowej, sieci tramwajowej, rozbudowa kombinatu (m.in. budowa walcowni, kolejnych wielkich pieców). W latach 70. zabudowa wielkopłytowa sięga Mistrzejowic, w kombinacie pracuje 6 wielkich pieców, zakład produkuje 7 mln ton stali rocznie, powstaje cementownia. W latach 80. na skutek kryzysu gospodarczego, tempo rozbudowy dzielnicy słabnie.

Obecnie stara Nowa Huta jest objęta strefą ochrony konserwatorskiej. Strefa ta obejmuje Plac Centralny, pobliskie osiedla, tereny centrum administracyjego HTS oraz łąki nowohuckie.

[edytuj] Ład przestrzenny w Nowej Hucie

Centrum Nowej Huty jest zabudowane bardzo jednorodnie i harmonijnie i pomimo zmieniających się planów utrzymana została nadrzędna koncepcja, głównego projektanta Tadeusza Ptaszyckiego. Projekt łączy w sobie najważniejsze cechy miasta idealnego i miasta ogrodu. Plac centralny, pobliskie osiedla, budynki C.A.H.T.S., a także obiekty kulturalne nawiązują swoją architekturą i urbanistyką do renesansu, baroku, klasycyzmu a także modernizmu. Osiągają przy tym stałą wysokość 3,4 kondygnacji. Jest jednak wyjątek w pobliżu Placu Centralnego. Osiedle Centrum E, które powstało w latach 1988-1995 według projektu Romualda Loeglera. Pod względem kolorystyki, stylu oraz kubatury stanowczo odbiega ono od socrealistycznego charakteru zabudowy okolic Placu Centralnego.

[edytuj] Ciekawe obiekty historyczne

[edytuj] Sprzed 1949 r.

Teren dzisiejszej Nowej Huty jest jednym z niewielu miejsc w Polsce, gdzie osadnictwo istnieje nieprzerwanie od neolitu (kultura ceramiki wstęgowej rytej – ok. 4500 - 4000 lat p.n.e.]. Badania archeologiczne ujawniły tu także dużą osadę celtycką, jeden z większych w Europie ośrodków garncarskich z czasów rzymskich i najstarszą na ziemiach polskich osadę Słowian. Prawdziwym skarbem Nowej Huty jest kopiec Wandy – uchodzący za mogiłę córki założyciela miasta, Kraka.

W okresie średniowiecza istniało tu kilkanaście wiosek, gdzie swoje siedziby miały rody Gryfitów (Braniccy z Branic i Ruszczy) i Odrowążów (biskup Iwo Odrowąż był fundatorem klasztoru w Mogile). W późniejszych czasach mieli tu także swoje majątki: Wierzynkowie, Wodziccy, Czartoryscy, Mycielscy, Popielowie, Badeni. Stąd licznie występujące na tym terenie dwory, pałace i obiekty sakralne.

Ponieważ dzisiejsza północna i wschodnia granica Nowej Huty pokrywa się z dawną granicą austriacko-rosyjską, spotykamy tu liczne forty oraz jedno z najstarszych w Europie lotnisk (dziś Muzeum Lotnictwa Polskiego w Czyżynach).

[edytuj] Pałace i dworki

[edytuj] Kopce i groby pamięci

Kopiec Wandy

[edytuj] Budowle sakralne

[edytuj] Forty i obiekty wojskowe

[edytuj] Pomniki

[edytuj] Zbudowane po 1949 r.

Nowa Huta była pierwotnie wznoszona bez planu generalnego. Pierwsze domy stawiano według przedwojennych projektów Franciszka Adamskiego, zrobionych dla Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej. Dopiero później zespół architektów kierowanych przez Tadeusza Ptaszyckiego opracował koncepcje miasta, wzorując się na rozwiązaniach renesansu (styl ten uważano wtedy za "postępowy"). Po 1956 r. architekci mogli budować w stylu modernizmu (Kino Światowid, Blok Szwedzki). Lata 80. przyniosły pierwsze budynki neomodernistyczne (Centrum E).

Mimo sprzeciwu władz komunistycznych, niechętnych wznoszeniu kościołów w "Mieście Socjalistycznej Pracy", powstały tu obiekty sakralne z Arką Pana na czele.

[edytuj] Pierwszy blok

Pierwszy blok w Nowej Hucie znajduje się na osiedlu Wandy blok numer 14.

[edytuj] Obiekty przemysłowe

Walcownia

[edytuj] Obiekty użyteczności publicznej

[edytuj] Kościoły i obiekty sakralne

[edytuj] Osiedla byłej Nowej Huty

Jedna z bram osiedla Szkolnego w Starej Nowej Hucie
Jeden z bloków osiedla Krakowiaków w Starej Nowej Hucie
Odmalowany blok z osiedla Teatralnego w Starej Nowej Hucie. Został docieplony styropianem
Park osiedla Tysiąclecia w Młodej Nowej Hucie
Jedna z bram osiedla Stalowego w Starej Nowej Hucie


[edytuj] Nazwy miejscowe

Nowohucianie mają swoje własne określenia na niektóre miejsca i obiekty. Oto niektóre z nich:

  • Pałac Dożów - budynki Centrum Administracyjnego Huty (inna nazwa "Watykan")
  • Lasek Buloński - lasek pod kombinatem, gdzie hutnicy relaksują się po pracy.
  • Meksyk - pierwsze osiedla robotnicze w Pleszowie i Grębałowie
  • Dom Szwedzki - budynek na os. Szklane Domy
  • Dom Francuski - budynek na os. Centrum B
  • Arka Pana - kościół Matki Boskiej w Bieńczycach
  • Tajwan - odległe osiedle (najpierw Teatralne a potem Na Wzgórzach)
  • Blok Cudów - budynek z mieszkaniami rotacyjnymi na os. Górali
  • Piccadilly - Park Ratuszowy

[edytuj] Ciekawe obiekty współczesne

[edytuj] Kluby sportowe na terenie dzielnicy

[edytuj] Tereny rekreacyjne

[edytuj] Linki zewnętrzne

Architektura Nowej Huty (Aleja Róż) 2003
p • d • e
Dzielnice Krakowa
Herb Krakowa