Historia Komputerów

Российская Федерация Federacja Rosyjska
Flaga Rosji Herb Rosji
Hymn: Государственный гимн Российской Федерации (Hymn Państwowy Federacji Rosyjskiej) ( Posłuchaj)
Język urzędowy	rosyjski, lokalnie także 27 innych języków
Język używany	rosyjski, lokalnie także ponad 100 innych[1]
Stolica	Moskwa
Ustrój polityczny	republika federalna o semiprezydenckim (mieszanym) systemie rządów
Głowa państwa	prezydent Dmitrij Miedwiediew
Przewodniczący Dumy	Borys Gryzłow
Szef rządu	premier Władimir Putin
Powierzchnia  • całkowita  • wody śródlądowe	1. na świecie 17 075 400 km² 0,52%
Liczba ludności (2009)  • całkowita   • gęstość zaludnienia	9. na świecie 140,041 mln.[2]▼ 8,2 osób/km²
PKB (2008)  • całkowite   • na osobę	1699,6 mld. USD[3]▲ 15 800 USD▲
PKB (PPP) (2008)  • całkowite   • na osobę	2274,6 mld. USD▲ 16 085 USD▲
Jednostka monetarna	1 rubel rosyjski = 100 kopiejek (RUB)
Istnieje po rozwiązaniu:	ZSRR 26 grudnia 1991
Religia dominująca	Prawosławie (66%)
Strefa czasowa	UTC +2 do +12 - zima UTC +3 do +13 - lato
Kod ISO 3166	RU
Domena internetowa	.ru
Kod samochodowy	RUS
Kod telefoniczny	+7
1  Dane na 1 stycznia 2008 r. podane przez rosyjską Federalną Służbą Statystyki Państwowej mówią o 141,8 mln mieszkańców kraju. Publikacja CIA The World Factbook szacuje liczbę ludności Rosji w lipcu 2009 r. na 140 041 247. 2  Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2008.

Rosja, Federacja Rosyjska (ros. Росси́я, Rossija; Российская Федерация, Rossijskaja Fiedieracyja)posłuchaj po rosyjsku ^?/i – państwo rozciągające się od wschodniej Europy poprzez północną część Azji po Ocean Spokojny ^[2]. Rosja jest największym państwem na świecie według powierzchni, jej terytorium jest większe od kontynentu: Europy, Australii i Antarktydy. Pod względem liczby ludności zajmuje 9. miejsce (po Chinach, Indiach, USA, Indonezji, Brazylii, Pakistanie, Bangladeszu i Nigerii).

W ZSRR Rosja (czyli Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka, w skrócie RFSRR) pełniła rolę dominującą, od 1991 roku jest samodzielnym państwem. Widać różnicę między obecną pozycją Rosji, a czasami zimnej wojny, kiedy ZSRR był jednym z dwóch światowych supermocarstw. Obecnie Rosja jest uważana za światowe mocarstwo, a przez niektórych nawet za supermocarstwo.

Spis treści 1 Pochodzenie nazwy kraju 2 Polityka 2.1 Rola w polityce światowej 2.2 Ustrój polityczny 2.3 Partie polityczne 2.4 Przestrzeganie praw i swobód 2.5 Tradycje demokratyczne 3 Geografia 3.1 Położenie 3.2 Podział terytorialny 3.3 Strefy czasowe 3.4 Klimat 3.5 Ukształtowanie powierzchni 3.6 Wody 3.7 Flora i fauna 3.8 Największe miasta Rosji 4 Demografia 4.1 Statystyki demograficzne 4.2 Struktura etniczna 4.3 Religia 4.4 Edukacja 5 Historia 5.1 Prehistoria i starożytność 5.2 Początki państwowości ruskiej 5.3 Rozbicie dzielnicowe Rusi 5.3.1 Jarzmo tatarskie 5.4 Księstwo Moskiewskie 5.4.1 Zjednoczenie ziem ruskich 5.5 Carstwo Rosyjskie 5.6 Imperium Rosyjskie 5.6.1 Upadek caratu 5.7 Związek Radziecki 5.8 Federacja Rosyjska 6 Gospodarka 6.1 PKB, inflacja, bezrobocie 6.2 Import, eksport 6.3 Komunikacja i transport 6.3.1 Flota handlowa i drogi wodne 6.4 Technologie 6.5 Inne informacje 7 Media 8 Siły zbrojne 9 Język urzędowy 10 Kultura 10.1 Literatura i filozofia 10.2 Muzyka i balet 10.3 Sztuki piękne 10.3.1 X-XIII wiek 10.3.2 XIV-XVI wiek 10.3.3 XVII-XX wiek 10.4 Kinematografia 10.5 Święta państwowe 11 Sport 12 Zobacz też 13 Przypisy 14 Linki zewnętrzne

[edytuj] Pochodzenie nazwy kraju

Nazwa Rosja, którą zaczęto używać pod koniec XV wieku, pochodzi od greckiej nazwy Rusi Ῥώς (Rhos). Zatem Rosja znaczy tyle co "Ruś"^[3]. O ile etymologia słowa Rosja wydaje się oczywista, o tyle pochodzenie słowa Ruś wzbudza wiele kontrowersji. W historii wywodzono ją od nazwy starożytnego plemienia Roksolanów (hipoteza Szymona Zimorowica i Gieorgija Wiernadskiego), albo od słowa "rossieja" co oznacza "po ziemi, daleko" (hipoteza Macieja Stryjkowskiego). Współcześni językoznawcy wywodzą najczęściej nazwę "Ruś" od ugrofińskiego słowa "Ruotsi", które oznacza "mieszkańcy wybrzeża", "brzeżanie". Finowie do dzisiaj nazywają tak również Szwedów, od których słowo to mogli przejąć, gdyż roslag oznacza w staronordyjskim "wybrzeże"^[4]. Przez szereg stuleci używano dwóch nazw kraju równolegle. Nazwa Rosja stała się zdecydowanie bardziej popularna od Rusi dopiero w XVIII wieku.

[edytuj] Polityka

[edytuj] Rola w polityce światowej

Ponieważ Federacja Rosyjska jest prawnym sukcesorem ZSRR, a większość terytorium, ludności i produkcji przemysłowej ZSRR była w Rosji, po upadku ZSRR Rosja nadal pełni ważną rolę w polityce światowej. Kraj ten należy do G8. Rosja została oficjalnie włączona do G7 w roku 1998 nie ze względu na znaczenie ekonomiczne, lecz z przyczyn politycznych. Był to wyraz wdzięczności dla prezydenta Jelcyna za przeprowadzenie reform gospodarczych w Rosji i za jego neutralną postawę wobec rozszerzenia NATO na wschód, co dało G7 + Rosję. G8 utworzono już za rządów Władimira Putina wraz z polepszaniem się w tym czasie sytuacji ekonomicznej w Rosji.

Rosja jest pełnoprawnym członkiem następujących organizacji międzynarodowych: APEC, ARF, BIS, BSEC, CE, Euroazjatycka Wspólnota Gospodarcza, Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju, G8, GCTU, IAEA, IBRD, ICAO, ICC, Międzynarodowy Ruch Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca, IDA, IFC, IFRCS, Międzynarodowa Organizacja Hydrograficzna, ILO, IMO, Inmarsat, Interpol, IPU, ISO, ITSO, ITU, ITUC, Klub Paryski, Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Międzynarodowy Komitet Olimpijski, MIGA, MINURSO, NSG, ONZ, OPCW, Organizacja Układu o Bezpieczeństwie Zbiorowym, OSCE, PCA, PFP, Powszechny Związek Pocztowy, Rada Arktyczna, Rada Bezpieczeństwa ONZ, Rada Europy, Rada Państw Morza Bałtyckiego, Rada Partnerstwa Euroatlantyckiego, SCO, UNCTAD, UNESCO, UNHCR, UNIDO, UNITAR, UNMEE, UNMIL, UNMIS, UNOCI, UNOMIG, UNTSO, UNWTO, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, Wspólnota Niepodległych Państw, ZC, Związek Białorusi i Rosji oraz posiada status obserwatora w organizacjach: CERN, Międzynarodowa Organizacja ds. Migracji, Stowarzyszenie Integracji Latynoamerykańskiej, OAS, OIC i WTO. Rosja jest także sygnatariuszem Międzynarodowego Trybunału Karnego, partnerem w rozmowach ASEAN i gościem NAM-u^[5].

[edytuj] Ustrój polityczny

 Osobny artykuł: Ustrój polityczny Rosji.

Rosja jest państwem federacyjnym o semiprezydenckim (mieszanym) systemie rządów. Od 17 kwietnia 1992 roku używa 2 równorzędnych nazw Rosja i Federacja Rosyjska. Zgodnie z konstytucją, zaaprobowaną w referendum z 12 grudnia 1993 roku, głową państwa jest prezydent wybierany w wyborach powszechnych na 6-letnią kadencję^[6] (do roku 2008 kadencja trwała 4 lata). Prezydent ma szerokie uprawnienia w zakresie władzy ustawodawczej (prawo wydawania dekretów z mocą ustawy) i władzy wykonawczej (jest m.in. gwarantem konstytucji, praw i swobód obywatelskich, naczelnym dowódcą sił zbrojnych oraz arbitrem w sprawach między władzą centralną i regionalną).

Organem władzy ustawodawczej jest dwuizbowy parlament — Zgromadzenie Federalne, składające się z izby wyższej: Rady Federacji oraz izby niższej: Dumy Państwowej. W skład Rady Federacji wchodzi 178 członków (po 2 przedstawicieli z każdego z 89 podmiotów federacji: po 1 reprezentancie władzy ustawodawczej i wykonawczej). Duma Państwowa składa się z 450 deputowanych wybieranych na 5-letnią kadencję^[6] (do roku 2008 kadencja trwała 4 lata) w wyborach powszechnych (225 mandatów zostaje obsadzonych w okręgu federalnym na podstawie systemu proporcjonalnego z list partyjnych, 225 — w okręgach 1-mandatowych).

Nowy czas trwania kadencji prezydenta i dumy państwowej będzie obowiązywał od nowego cyklu wyborów. Obecny prezydent Miedwiediew będzie sprawował swój urząd przez 4 lata oraz obecna duma państwowa będzie pełniła funkcję przez 4 lata.

Organem władzy wykonawczej jest rząd, na którego czele stoi przewodniczący (premier) powoływany przez prezydenta w uzgodnieniu z Dumą Państw. Członków rządu mianuje prezydent na wniosek premiera. Subiekty Federacji Rosyjskiej mają własne konstytucje i organy władzy ustawodawczej oraz wykonawczej.

[edytuj] Partie polityczne

 Osobny artykuł: Partie polityczne Rosji.

W Rosji istnieje system wielopartyjny. Partie konkurują o miejsca w dwuizbowym parlamencie - 450-osobowej Dumy Państwowej i 178-osobowej Rady Federacji (połowa jej członków jest jednak delegowana przez podmioty federacji). W wyniku ostatnich wyborów w parlamencie znalazły się cztery ugrupowania: Jedna Rosja, Komunistyczna Partia Federacji Rosyjskiej, Liberalno-Demokratyczna Partia Rosji oraz Sprawiedliwa Rosja: Ojczyzna/Emeryci/Życie.

Do innych pomniejszych partii politycznych należą m.in. Agrarna Partia Rosji, Jabłoko, Partia Ożywienia Narodowego "Wola Narodu", Pokój i Jedność, Rosyjska Partia Sprawiedliwości, Sojusz Sił Prawicowych, Unia Demokratyczna i Zielona Alternatywa. Skrajnie krytyczne wobec obecnych władz ugrupowanie Inna Rosja zrzesza pięć niewielkich partii politycznych o całkowicie odmiennych programach. W Rosji działa także ruch na rzecz przywrócenia monarchii. Jedną z wielu organizacji działających w ramach tego ruchu jest Stowarzyszenie Rodziny Romanowów.

[edytuj] Przestrzeganie praw i swobód

Poziom przestrzegania praw i swobód w Rosji jest niezwykle trudny do ustalenia ze względu na dość wielkie różnice panujące pomiędzy poszczególnymi regionami kraju jak i silnym upolitycznieniem tematu. W rankingu Press Freedom Index 2008 organizacji Reporterzy bez Granic, Rosja jest na 141. miejscu na 173^[7].

Ta sekcja wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji od 2008-02. Informacje nieweryfikowalne mogą zostać zakwestionowane i usunięte. Aby uczynić sekcję weryfikowalną, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach.

System penitencjarny
Rosyjskie Gławnoje Uprawlienie Ispołnienija Nakazanii (GUIN) - Główny Zarząd Wykonania Kar - jest drugą co do wielkości (po amerykańskiej) machiną penitencjarną na świecie. W więzieniach przetrzymywanych jest ponad osiemset tysięcy osób, GUIN składa się [dane z 2005 roku] z 765 obozów, 598 zakładów przemysłowych i 70 gospodarstw rolnych, z roczną produkcją o wartości 16 miliardów rubli. System penitencjarny w Rosji zatrudnia 350 tysięcy osób. Ponad 38% skazańców to recydywiści. Ponad 150 tysięcy więźniów choruje na gruźlicę i AIDS, w latach 2003-2004 zmarło lub popełniło samobójstwo ok. 1600 osób.

[edytuj] Tradycje demokratyczne

Rosja należy do państw o najstarszych tradycjach demokratycznych. W średniowieczu, w okresie rozbicia dzielnicowego Rusi, na obszarze pomiędzy Bałtykiem, Uralem i zachodnią Syberią powstała Republika Nowogrodzka (1136-1478), z której z czasem wyodrębniła się także Republika Pskowska (1348-1510). Władzę w republikach sprawował wiec złożony z bojarów i mieszczan, który m.in. ustalał wysokość podatków, wybierał księcia i zarazem posiadał prawo jego odwołania. Podobne ustroje posiadały w owych czasach: Islandia, Republika Wenecka i Republika Raguzy. W 1612 r. Sobór Ziemski, złożony z mieszczan i bojarów ruskich, a także z wolnych chłopów, wybrał na cara księcia Michała Romanowa kończąc tym samym okres Wielkiej Smuty. Sobory były zwoływane w latach 1549-1653 przez cara bądź – w okresie bezkrólewia – przez Dumę. Do ich kompetencji należały wybór cara oraz prawodawstwo, które mogło być dodatkowo sankcjonowane przez cara. Duma jako organ władzy prawodwaczej wykształciła się na Rusi już w X wieku. Prawo do uczestniczenia w Dumie posiadali aż do 1711 r. wyłącznie bojarzy, diakowie i dworiaństwo. W drugiej połowie XVII wieku carowie zaczęli umacniać swoją pozycję kosztem Dumy, wprowadzając rządy autokratyczne. W 1711 r. Duma została zastąpiona przez Senat Rządzący, po czym była ponownie reaktywowana jako bezpośrednie następstwo rewolucji w 1905 r. W 1917 r. Duma została ponownie zniesiona i z powrotem powołana do życia dopiero po rozwiązaniu ZSRR. Pierwsze poradzieckie wybory do Dumy odbyły się 12 XII 1993 r. wraz z wyborami do Rady Federacji i referendum konstytucyjnym. Kadencja pierwszej Dumy trwała 2 lata. Kolejne wybory odbywały się w 1995, 1999 i 2003 r.

[edytuj] Geografia

[edytuj] Położenie

Rosja położona jest na dwóch kontynentach: Europie i Azji. Rozciąga się od Europy Wschodniej przez północno-środkową Azję, aż do Oceanu Spokojnego. Rosja graniczy z Norwegią (196 km), Finlandią (1 313 km), Estonią (290 km), Łotwą (292 km), Białorusią (959 km), Ukrainą (1 576 km), Gruzją (723 km), Azerbejdżanem (284 km), Kazachstanem (6 846 km), Chinami (3 645 km), Mongolią (3 441 km), Koreą Północną (17,5 km) oraz Litwą (227 km) i Polską (432 km) - z dwiema ostatnimi poprzez obwód kaliningradzki. Graniczy także z kilkoma państwami poprzez Morze Bałtyckie, Morze Czarne, Morze Kaspijskie, Morze Ochockie z Japonią oraz poprzez Morze Beringa (Cieśnina Beringa) z USA. Długość granic lądowych wynosi 20 241,5 km, morskich - 37 653 km. Rozciągłość południkowa Rosji wynosi do 4 000 km, natomiast rozciągłość równoleżnikowa - do 9 000 km.

Źródło: CIA - The World Factbook

[edytuj] Podział terytorialny

 Osobny artykuł: Podział terytorialny Rosji.

W skład Federacji Rosyjskiej wchodzą 83 równoprawne podmioty:

• 46 obwodów: amurski, archangielski, astrachański, biełgorodzki, briański, czelabiński, irkucki, iwanowski, jarosławski, kaliningradzki, kałuski, kemerowski, kirowski, kostromski, kurgański, kurski, leningradzki, lipiecki, magadański, moskiewski, murmański, niżegorodzki, nowogrodzki, nowosybirski, omski, orenburski, orłowski, penzeński, pskowski, riazański, rostowski, sachaliński, samarski, saratowski, smoleński, swierdłowski, tambowski, tiumeński, tomski, tulski, twerski, uljanowski, włodzimierski, wołgogradzki, wołogodzki, woroneski
• 21 republik: Adygeja, Ałtaj, Baszkiria, Buriacja, Chakasja, Czeczenia, Czuwaszja, Dagestan, Inguszetia, Jakucja, Kabardo-Bałkaria, Kałmucja, Karaczajo-Czerkiesja, Karelia, Komi, Mari Eł, Mordwa, Osetia Północna-Alania, Tatarstan, Tuwa, Udmurcja
• 9 krajów: Ałtajski, Chabarowski, Kamczacki, Krasnodarski, Krasnojarski, Nadmorski, Permski, Stawropolski, Zabajkalski
• 2 miasta wydzielone: Moskwa, Sankt Petersburg
• 1 obwód autonomiczny: Żydowski
• 4 okręgi autonomiczne: Chanty-Mansyjski - Jugra, Czukocki, Jamalsko-Nieniecki, Nieniecki

[edytuj] Strefy czasowe

Nr strefy	Czas moskiewski	UTC (czas zimowy)	UTC (czas letni)	Przykładowe miasto
1	-1	+2:00	+3:00	Kaliningrad
2	-	+3:00	+4:00	Moskwa
3	+1	+4:00	+5:00	Samara
4	+2	+5:00	+6:00	Perm
5	+3	+6:00	+7:00	Nowosybirsk
6	+4	+7:00	+8:00	Krasnojarsk
7	+5	+8:00	+9:00	Irkuck
8	+6	+9:00	+10:00	Jakuck
9	+7	+10:00	+11:00	Władywostok
10	+8	+11:00	+12:00	Magadan
11	+9	+12:00	+13:00	Pietropawłowsk Kamczacki

[edytuj] Klimat

Klimat przeważnie kontynentalny strefy umiarkowanej i podbiegunowej, na niewielkim obszarze wschodniego wybrzeża klimat monsunowy, a nad Morzem Czarnym klimat podzwrotnikowy typu śródziemnomorskiego. Średnia temperatura lipca od +2 °C na północnym wybrzeżu i +15 °C na wschodzie do +25 °C na południu Niziny Wschodnioeuropejskiej. Średnia temperatura stycznia od +1 °C nad Morzem Czarnym i -6 °C na zachodzie do -20 °C na wschodnim wybrzeżu i poniżej -30 °C w Syberii Wschodniej (w rejonie Ojmiakonu ok. -50 °C). Roczna suma opadów od ponad 600 mm na krańcu zachodnim i wschodnim do około 200 mm na Syberii Środkowej i Wschodniej oraz poniżej 200 mm na Nizinie Nadkaspijskiej. W wysokich górach do 1000 mm. Pokrywa śnieżna utrzymuje się od 1 miesiąca nad Morzem Czarnym do 9 miesięcy na wybrzeżach Morza Arktycznego.

Wraz ze zmniejszeniem się wpływu Oceanu Atlantyckiego maleje ilość opadów atmosferycznych i rośnie roczna amplituda temperatury powietrza. W okolicach Wierchojańska odnotowano największe na Ziemi, wynoszące powyżej 60 °C, roczne amplitudy temperatury powietrza.

[edytuj] Ukształtowanie powierzchni

Europejską część Rosji zajmuje Nizina Wschodnioeuropejska. W jej części północnej dominuje krajobraz polodowcowy. Najwyższymi wzniesieniami niziny są wzgórza Wałdaj, gdzie znajdują się źródła Wołgi - najdłuższej rzeki Europy oraz Dniepru i Dźwiny. Europejską część Rosji od azjatyckiej oddzielają góry Ural. Na wschód od Uralu rozciąga się Nizina Zachodniosyberyjska o powierzchni około 3 mln km², która stopniowo przechodzi w Wyżynę Środkowosyberyjską (wraz z górami Putorana) o powierzchni około 3,5 mln km². Na północ od Wyżyny Środkowosyberyjskiej rozciąga się Nizina Północnosyberyjska, natomiast na wschód rozpoczyna się Nizina Środkowojakucka. Na wschód od tej niziny rozpoczynają się wschodniosyberyjskie pasma górskie na które składają się: Góry Wierchojańskie, Góry Czerskiego, Góry Anadyrskie, Góry Koriackie oraz Góry Środkowe na półwyspie Kamczatka. Na południu Niziny Zachodniosyberyjskiej ku wschodowi rozciągają się południowo-syberyjskie pasma górskie na które składają się: Ałtaj, Sajany, Góry Jabłonowe, Góry Borszczowoczne, Góry Stanowe, Pasmo Stanowe, Góry Ałdańskie, Dżugdżur oraz Sichote Aliń. Najwyższym szczytem Rosji jest Elbrus o wysokości 5642 m n.p.m. znajdujący się w górach Kaukaz.

[edytuj] Wody

Około 70% powierzchni Rosji należy do zlewiska Oceanu Arktycznego, 20% do Oceanu Spokojnego, 8% przypada na obszar bezodpływowy Wołgi (zlewisko Morza Kaspijskiego), pozostałe 2% na zlewisko mórz Oceanu Atlantyckiego.

Najdłuższymi rzekami Rosji są: Lena (4400 km), Ob (4338 km), Irtysz (4248 km, 2010 km w Rosji), Jenisej (4102 km), Wołga (3690 km), Dolna Tunguzka (2989 km), Amur (2824 km), Wiluj (2650 km), Oleniok (2292 km), Ałdan (2273 km), Dniepr (2200 km, 485 km w Rosji), Kołyma (2129 km) i Don (1950 km). Wołga jest najdłuższą rzeką europejskiej części Rosji, a zarazem całej Europy.

W Rosji jest ok. 200 tys. jezior, najwięcej na Pojezierzu Karelskim. Liczne małe jeziora występują też w strefie tundry (zwłaszcza w dolinie Indygirki i Kołymy), a na Nizinie Nadkaspijskiej znajdują się jeziora słone, będące pozostałością po większym zasięgu Morza Kaspijskiego. W górach leżą jeziora śródgórskie, do których zalicza się m.in. Bajkał.

Największym jeziorem Rosji (i Świata) jest Morze Kaspijskie. W Rosji znajduje się też najgłębsze jezioro na świecie - Bajkał (około 1/5 światowych zasobów wody słodkiej). Ma on głębokość 1637 m, natomiast dno jeziora jest 1285 metrów pod poziomem morza, co tworzy największą na świecie kryptodepresję.

Ok. 60 tys. km² zajmują w Rosji lodowce, głównie w Arktyce i na Kaukazie (1800 km²). Prawie 2 mln km² to bagna (najwięcej na Nizinie Zachodniosyberyjskiej). W Rosji jest dużo sztucznych zbiorników wodnych, tworzących często systemy kaskad, m.in. na Wołdze (Rybiński 4580 km², Niżnonowogrodzki 1590 km², Samarski 6450 km², Wołgogradzki 3117 km²), na Angarze (Bracki 5470 km²), na Donie (Cymlański 2700 km²), na Jeniseju (Krasnojarski 2000 km²) i na Kamie (Kamski 1915 km²).

[edytuj] Flora i fauna

Roślinność i gleby układają się równoleżnikowo, wyróżnia się 4 zasadnicze strefy:

1) tundrową, zajmującą ok. 25% powierzchni, pozbawioną drzew, rosną tu głównie mchy, porosty, na południu zarośla karłowate. Typowymi zwierzętami zamieszkującymi tę strefę są: renifer, lis polarny, zając bielak, leming, niedźwiedź polarny, białozór, myszołów włochaty i sowa śnieżna. W XX wieku reintrodukowano na Wyspie Wrangla woła piżmowego. Rozwinięta hodowla reniferów. Strefa ta przechodzi stopniowo w lasotundrę porosłą karłowatymi drzewami (modrzewiem lub brzozą), gdzie hoduje się bydło i w niewielkim stopniu uprawia różne warzywa, m.in. ziemniaki, kapustę czy rzodkiewki.

2) leśną, zajmującą ok. 60% powierzchni i ok. 80% wszystkich lasów kraju. W jej skład wchodzą głównie drzewa iglaste (85%), z dominacją modrzewia (tzw. tajga modrzewiowa typowa dla wschodniej Syberii, na wschód od Jeniseju), oraz drzewa liściaste, z dominacją brzozy (15% powierzchni), występujące głównie w centralnej części kraju oraz na Syberii Zachodniej, gdzie tworzą kompleks tzw. białej tajgi. W ciągu krótkiego lata w lasach tych pojawiają się duże ilości komarów. Poza wieloma gatunkami owadów żyją tam także liczne płazy i gady, m.in. kumak dalekowschodni, grzechotnik skalny, połoz amurski, żmija zygzakowata czy zaskroniec zwyczajny. Typowymi dla tej strefy ptakami są: sikory, jemiołuszki, głuszce, krogulce i jastrzębie. Na obszarze tajgi spotyka się wędrujące stada reniferów. Występuje tam także wiele innych gatunków ssaków takich jak: tygrys syberyjski, pantera śnieżna, ryś, niedźwiedź brunatny, niedźwiedź himalajski, bóbr, wydra, koziorożec syberyjski, łoś, jeleń wschodni, sarna syberyjska, łasica, gronostaj, norka, wiewiórka, rosomak, borsuk, lis i wilk. Po 1951 restaurowano w Rosji populację żubra rasy kaukaskiej^[9] oraz odnowiono populację żubra nizinnego w lasach podmoskiewskich^[10]. Obszar bardzo dobrych gleb (czarnoziemów), ok. 40% powierzchni stanowią grunty orne. Dominuje tu uprawa pszenicy, buraka cukrowego i kukurydzy.

3) stepową - brak roślinności drzewiastej, występują gleby kasztanowe i czarnoziemy. Grunty orne stanowią ponad połowę powierzchni. Uprawia się pszenicę, kukurydzę, słonecznik. Na stepach żyje wiele owadów, takich jak: pasikoniki, mszyce, mrówki, szarańcza, skoczki. Stepowymi ssakami są dzikie konie oraz małe gryzonie, takie jak: susły, norniki, chomiki. Mała ilość stepowych dużych zwierząt kopytnych ogranicza możliwość zdobywania pokarmu przez drapieżniki. Żyją tu wilki, lisy oraz drapieżne ptaki: orły, sokoły, sowy, myszołowy, a także kuropatwa, przepiórka, cietrzew i drop.

4) subtropikalną, obejmującą wybrzeże Morza Czarnego, gdzie występuje roślinność śródziemnomorska. W strefie tej przeważają lasy liściaste i iglaste. Rosną w nich zawsze zielone dęby oraz drzewa szpilkowe: różne gatunki sosen, jałowców, cedry i cyprysy. Łagodny klimat śródziemnomorski sprzyja uprawie wielu roślin. Najbardziej typowe dla tej strefy są oliwka, figowiec i winorośl. W strefie śródziemnomorskiej żyje wiele gatunków zwierząt, m.in. jeleń szlachetny, kozica, koziorożec kaukaski, żbik, różne gatunki nietoperzy i sępów a także żmija kaukaska, gniewosz plamisty i wąż Eskulapa.

[edytuj] Największe miasta Rosji

 Osobny artykuł: Miasta w Rosji.

Zgodnie ze spisem powszechnym z 2002 r. prawa miejskie posiada w Rosji 1108 miejscowości.

Miasto	Ludność	Powierzchnia	Region
Moskwa	10 415 400	1081 km²	Moskwa
Sankt Petersburg	4 600 000	605 km²	Sankt Petersburg
Nowosybirsk	1 405 600	447 km²	Obwód nowosybirski
Niżny Nowogród	1 297 600	673 km²	Obwód niżnonowogrodzki
Jekaterynburg	1 287 007	490 km²	Obwód swierdłowski
Samara	1 157 880	311 km²	Obwód samarski
Omsk	1 134 016	572 km²	Obwód omski
Kazań	1 105 289	425 km²	Tatarstan
Czelabińsk	1 077 174	486 km²	Obwód czelabiński
Rostów nad Donem	1 062 144	354 km²	Obwód rostowski
Ufa	1 042 437	753,7 km²	Baszkiria
Wołgograd	1 011 417	565 km²	Obwód wołgogradzki
Perm	1 001 653	798 km²	Kraj Permski

[edytuj] Demografia

(2008)
Liczba ludności	141 887 438
Ludność według wieku
0 - 14 lat	14,6 % (mężcz. 10 577 858; kobiety 10 033 254)
15 - 64 lat	71,2 % (mężcz. 48 187 807; kobiety 52 045 102)
ponad 64 lata	14,1 % (mężcz. 6 162 400; kobiety 13 695 673)
Średnia wieku
całej populacji	38,3 lat
mężczyźni	35,1 lat
kobiety	41,4 lat
Przyrost naturalny	-0,47‰[11]
Współczynnik urodzeń	11,03 urodzeń/1000 mieszkańców
Współczynnik zgonów	16,06 zgonów/1000 mieszkańców
Współczynnik migracji	0,28 migrantów/1000 mieszkańców
Ludność według płci
przy narodzeniu	1,06 mężczyzn/kobiet
poniżej 15 lat	1,05 mężczyzn/kobiet
15 - 64 lat	0,93 mężczyzn/kobiet
powyżej 64 lat	0,46 mężczyzn/kobiet
Umieralność noworodków
w całej populacji	10,81 śmiertelnych/1000 żywych
płci męskiej	12,34 śmiertelnych/1000 żywych
płci żeńskiej	9,18 śmiertelnych/1000 żywych
Oczekiwana długość życia
w całej populacji	65,94 lat
mężczyzn	59,19 lat
kobiet	73,1 lat
Rozrodczość	1,4 urodzeń/kobietę
Współczynnik dorosłych z HIV/AIDS	1,1% (2001)
Liczba osób żyjących z HIV/AIDS	860 000 (2001) [12]
Liczba zmarłych na HIV/AIDS	9 000 (2001)

[edytuj] Statystyki demograficzne

Według Światowej Organizacji Zdrowia^[13]:

• Oczekiwana długość życia w chwili urodzenia (2006): w całej populacji 66 lat, u mężczyzn 60 lat, u kobiet 73 lata
• Oczekiwana długość życia w zdrowiu w chwili narodzenia (2006): w całej populacji 58 lat, u mężczyzn 53 lata, u kobiet 64 lata
• Śmiertelność poniżej 5 roku życia (2006): w całej populacji 13 na 1000, u chłopców 15 na 1000, u dziewczynek 11 na 1000
• Śmiertelność dorosłych (15-60 lat, 2006): w całej populacji 300 na 1000, u mężczyzn 432 na 1000, u kobiet 158 na 1000
• Oczekiwane dalsze trwanie życia w zdrowiu osób w wieku 60 lat (2002): mężczyźni: 10,1 lat, kobiety 14,2 lat
• Liczba miejsc szpitalnych (2006): 97 na 10 000 mieszkańców.

[edytuj] Struktura etniczna

Zgodnie ze spisem ludności przeprowadzonym w 2002 roku^[14] największą grupą etniczną Rosji są Rosjanie (ros. русские, russkije, dosłownie "ruskie", "ruscy", "Rusini") należący do Słowian wschodnich. Potocznie słowo Rosjanie (ros. россияниe, rossijanie) jest używane do określenia wszystkich obywateli Rosji bez względu na przynależność etniczną, podobnie jak często czyniono to wobec obywateli Związku Radzieckiego. Dawniej etnicznych Rosjan zwano też Wielkorusinami (ros. великорусские, wielikorusskije), gdyż zamieszkiwali nie tyle większą, co starszą część państwa, w przeciwieństwie do Małorusinów (dziś Ukraińców)^[15] oraz Białorusinów. Osobne grupy etniczne w ramach narodu rosyjskiego stanowią: Kozacy, Pomorcy i Sybiracy.

Pozycja	Naród	Liczba	%
1	Rosjanie (Wielkorusini)	115 889 107	79,83
2	Tatarzy	5 554 601	3,83
3	Ukraińcy (Małorusini)[15]	2 942 961	2,03
4	Baszkirzy	1 673 389	1,15
5	Czuwasze	1 637 094	1,13
6	Czeczeni	1 360 253	0,94
7	Ormianie	1 130 491	0,78
8	Mordwini	843 350	0,58
9	Awarowie	814 473	0,56
10	Białorusini	807 970	0,56
11	Kazachowie	653 962	0,45
12	Udmurci (Wotiacy)	636 906	0,44
13	Azerowie	621 840	0,43
14	Maryjczycy	604 298	0,42
15	Niemcy	597 212	0,41
16	Kabardyjczycy	519 958	0,36
17	Osetyjczycy	514 875	0,35
18	Dargijczycy	510 156	0,35
19	Buriaci	445 175	0,31
20	Jakuci	443 852	0,31
21	Kumycy	422 409	0,29
22	Ingusze	413 016	0,28
23	Lezgini	411 535	0,28
24	Komiacy (Zyrianie)	293 406	0,2
25	Tuwińcy	243 442	0,17
26	Żydzi	229 938	0,16
27	Gruzini	197 934	0,14
28	Karaczajowie	192 182	0,13
29	Romowie (Cyganie)	182 766	0,13
30	Kałmucy	173 996	0,12
31	Mołdawianie	172 330	0,12
32	Lakowie	156 545	0,11
33	Koreańczycy	148 556	0,1
34	Inne narodowości	2 414 558	1,66
35	Bez podania narodowości	1 460 751	1,01

[edytuj] Religia

Ze względu na specyfikę religijności Rosji i znaczne zróżnicowane wyznaniowe niemożliwe jest uzyskanie rzetelnych i jednoznacznych danych. Wg różnych badań 53-73% obywateli Rosji to chrześcijanie (51-71% prawosławni, 1-2% katolicy, 1% protestanci), 6-15% to muzułmanie. Wyznawcy innych religii stanowią mniej niż 1% populacji. Liczba ateistów, agnostyków i wyznawców religii nieodwołujących się do pojęcia Boga/bogów (np. buddyzmu) wynosi 24-48%^[16].

95% zarejestrowanych prawosławnych przynależy do Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego^[17]. Liczba praktykujących prawosławnych jest stosunkowo niska i wynosi 15-20%^[18], przy czym regularnie (przynajmniej raz w miesiącu) na nabożeństwa do cerkwi przychodzi 4-7% Rosjan^{[potrzebne źródło]}. W 988 r. prawosławie przyjął książę kijowski Włodzimierz I Wielki. Data chrztu Rusi często jest uważana za początek samego Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Kościół stanowił początkowo metropolię w składzie Patriarchatu Konstantynopola i to właśnie patriarcha ekumeniczny dokonywał konsekracji głowy ruskiego prawosławia. Metropolita początkowo rezydował w Kijowie. Po najazdach tatarskich Kijów utracił jednak swe polityczne znaczenie. W 1299 r. metropolita Maksym przeniósł swą siedzibę do Włodzimierza^[19]. W 1325 r. następca Maksyma, Piotr przeniósł stolicę Kościoła do Moskwy. W 1448 r. Kościół uzyskał niezależność od Patriarchatu Konstantynopola (status autokefalii), a metropolita Jonasz tytuł Metropolity Moskwy i Wszechrusi. W 1589 r. metropolita Jow stał się pierwszym patriarchą Moskwy i Wszechrusi. Jako patriarchat zajmuje on piąte miejsce w dyptychu Kościołów prawosławnych, tuż po czterech patriarchatach starożytnych - konstantynopolitańskim, jerozolimskim, antiocheńskim i aleksandryjskim. Rosyjski Kościół Pawosławny posiada obecnie: 157 diecezji, 29 268 parafii, 203 biskupów, 30 670 księży i diakonów, 829 monastyrów oraz 87 szkół teologicznych (w tym 5 akademii duchowych i 3 uniwersytety)^[20].

Islam jest najbardziej rozpowszechniony na Powołżu, północnym Kaukazie, zachodniej Syberii i w niektórych wielkich miastach. Buddyzm jest religią tradycyjną w trzech regionach Rosji: Kałmucja, Tuwa i Buriacja. W niektórych regionach, jak np. Jakucja lub Czukotka spotykane są praktyki i wierzenia szamanistyczne, należące do najstarszych wierzeń na świecie w ogóle.

[edytuj] Edukacja

Rosja należy do krajów o najmniejszym odsetku analfabetów na świecie (0,6%)^[21]. W Rosji działają obecnie 1304 szkoły wyższe (685 szkoły państwowe i 619 szkoły prywatne) i 48 uniwersytetów. W latach 2003–2004 liczba uczniów szkół wyższych wyniosła 5 947 500 (5 228 700 uczniów szkół państwowych i 718 800 uczniów szkół prywatnych)^[22]. W rezultacie silnego nacisku państwa na promowanie nauk ścisłych oraz technologii w edukacji, matematyka, fizyka, chemia, medycyna, lotnictwo oraz astronautyka są w Rosji najlepiej rozwiniętymi dziedzinami nauki^[23]. Konstytucja Rosji gwarantuje obywatelom bezpłatny dostęp do edukacji.

[edytuj] Historia

 Osobny artykuł: historia Rosji.

[edytuj] Prehistoria i starożytność

W czasach prehistorycznych szerokie stepy południowej Rosji były zasiedlone przez pasterskich nomadów. Według teorii kurhanowej ludność praindoeuropejska uformowała się na południu dzisiejszej Rosji (ok. 10 000 lat temu) a następnie migrując do Europy i Azji dała początek m.in. Grekom, Germanom, Celtom, Bałtom, Słowianom i ludom indo-irańskim. Przypuszczalnie ok. 6000-7000 lat temu przywędrowały z okolic Uralu do Europy Północnej pierwsze plemiona ugrofińskie. Nowoprzybyłe ludy wkrótce zdominowały ludność paleoeuropejską, która uległa całkowitej asymilacji z migrantami. W okresie starożytnym Step Pontyjski był znany jako Scytia a jego kresy zachodnie również jako Sarmacja. Dorzecze Dniepru było zasiedlone przez Słowian już w V w. n. e.^[24] Niektóre ziemie późniejszego Wielkiego Księstwa Moskiewskiego, zwłaszcza obszary północno-wschodnie, zostały zasiedlone przez ludność słowiańską po 1000 r.

Starożytni Grecy założyli wiele kolonii na rosyjskim wybrzeżu Morza Azowskiego i Czarnego (m.in. Tanais, Fanagoria, Hermonassa, Gorgippia, Pitjos) przynosząc ze sobą zdobycze cywilizacji klasycznej. W wyniku zjednoczenia się greckich kolonii powstało nad Morzem Azowskim Królestwo Bosporańskie (ok. 480 p.n.e. - II wiek n.e.)^[25], które wkrótce stało się zależne od Cesarstwa Rzymskiego a następnie Bizancjum.

W okresie starożytnym i we wczesnym średniowieczu przez terytorium Rosji wędrowały liczne ludy różnego pochodzenia, m.in. Hunowie, Alanowie, Awarowie, Bułgarzy, Chazarowie, Połowcy i Węgrzy. Ok. 632 roku powstało na południu Rosji pierwsze państwo bułgarskie, tzw. Stara Wielka Bułgaria, które upadło ok. 671 r. na skutek poniesionej klęski w wojnie z Chazarami. Bułgarzy emigrowali wówczas do Europy dając początek dzisiejszemu państwu bułgarskiemu oraz nad Wołgę, gdzie utworzyli Bułgarię Kamską (VII-XIII w.). W poł. VII w. na terenach Północnego Kaukazu powstał Kaganat Chazarski (ok. 650-969) – jedyne znane państwo judaistyczne, którego mieszkańcy nie byli etnicznymi Żydami^[26][27]. Chazarowie opanowali w VIII w. znaczne obszary południowej Rosji i Ukrainy podporządkowując sobie część wschodniej Słowiańszczyzny (m.in. plemię Polan).

[edytuj] Początki państwowości ruskiej

 Osobne artykuły: Narodziny Rusi, Ruś Kijowska.

Przez terytoria ruskie przebiegały szlaki handlowe łączące kraje Morza Bałtyckiego z Bizancjum i Bliskim Wschodem (tzw. szlak "od Waregów do Greków" i "szlak sarmacki"). Wyprawy handlowe Dnieprem, Wołgą, Donem i innymi rzekami zetknęły podróżujących tędy kupców i Waregów z plemionami słowiańskimi.

Pierwszymi historycznymi władcami ruskimi byli prawdopodobnie Waregowie (m.in. Ruryk i Oleg Mądry), którzy zgodnie z istniejącymi przekazami przybyli na ziemie ruskie przed 860 r. Przybycie Ruryka do Nowogrodu Wielkiego w 862 r. uważa się za symboliczny początek historii Rosji. Ruryk zdołał skupić pod swymi rządami część Waregów, plemion wschodniosłowiańskich (Słowienie, Krywicze i Połoczanie) oraz plemion ugrofińskich (Czudź, Weś, Merja, Muroma i Meszczera) i stworzył fundamenty państwa ruskiego, tzw. Rusi Nowogrodzkiej^[28]. Ruryk był także założycielem dynastii Rurykowiczów, która sprawowała rządy w Rosji do 1598 roku.

Z czasem część drużyny Ruryka (m.in. Askold i Dir) oddzieliła się od niego i udała się w dół Dniepru opanowując podległe Chazarom państwo Polan z ich największym grodem Kijowem. Wyprawa następcy Ruryka, księcia nowogrodzkiego Olega Mądrego na Kijów (882) doprowadziła do zjednoczenia północnych i południowych księstw ruskich oraz powstania Rusi Kijowskiej. Była ona początkowo luźnym związkiem księstw, które do ok. 2. poł. X w. zachowały szeroką autonomię. Oleg z przyczyn geopolitycznych przeniósł swą siedzibę z Nowogrodu Wielkiego do Kijowa, jednakże do końca XII w. Nowogród pozostawał największym miastem ruskim. Książęta kijowscy Oleg (panujący do 912 lub 922) i Igor Rurykowicz (panujący w latach 912/922-945) podpisali z Bizancjum układy handlowe, które gwarantowały krajowi zyskowny handel.

Rządząca w latach 945-957 księżna Olga scentralizowała państwo i stworzyła podstawy trwałego porządku administracyjnego. Kolejny władca, syn Olgi, Światosław I podejmował odległe wyprawy wojenne, docierając na Krym, Kaukaz i na Bałkany. Światosław toczył m.in. liczne wojny z Chazarami doprowadzając ok. 969 do ostatecznego upadku Kaganatu Chazarskiego. Ożeniony z siostrą cesarza bizantyjskiego Anną książę Włodzimierz I w 988 r. przyjął chrzest i uczynił z chrześcijaństwa oficjalną religię państwową.

Panujący w latach 1019-1054 Jarosław Mądry umocnił pozycję Cerkwi prawosławnej na Rusi Kijowskiej. Ustanowione przez niego zasady dziedziczenia tronu książęcego w oparciu o regułę senioratu nie zapobiegły rozbiciu jedności politycznej kraju.

[edytuj] Rozbicie dzielnicowe Rusi

W XI w. Ruś Kijowska podzieliła się na konkurujące ze sobą dzielnice. Na północy powstała Republika Nowogrodzka, na północnym zachodzie Księstwo Połockie, na południowym zachodzie księstwo Wołyńskie. W centralnej części powstały księstwa: Kijowskie, Turowskie i Smoleńskie, na północnym wschodzie księstwa Rostowskie i Muromskie, na południowym wschodzie: Czernihowskie, Perejasławskie i Tmutarakańskie^[29]. Z czasem podział ten uległ jeszcze większemu rozdrobnieniu, przy czym książęta, którym udało się zawładnąć Kijowem byli w hierarchii feudalnej wyżej postawieni od pozostałych książąt i posługiwali się tytułem wielkiego księcia. W przeciągu lat 1054-1224 na Rusi istniały 64 księstwa, 293 książąt usiłowało zasiąść na tronie a ich polityka doprowadziła do wybuchu 83 wojen domowych.

W 1125 r. z Księstwa Rostowskiego wyodrębniło się Księstwo Suzdalskie, które w 1157 r. przekształciło się w Księstwo Włodzimierskie. Z Księstwa Kijowskiego wyodrębniło się z czasem Księstwo Peremysko-Trembowlskie, z którego zaś w 1140 r. powstało Księstwo Halickie, połączone w 1199 r. unią personalną z Księstwem Wołyńskim.

W 1169 r. książę włodzimierski Andrzej I Bogolubski opanował Kijów uzyskując tym samym tytuł wielkiego księcia. Odmiennie od większości swoich poprzedników, nie przeniósł do tego miasta swej stolicy lecz po opanowaniu Kijowa osadzał tam podległych sobie książąt. Centrum swego państwa pozostawił Włodzimierz nad Klaźmą, który odtąd stał się stolicą wielkiego księstwa i przejął dominującą rolę Kijowa.

[edytuj] Jarzmo tatarskie

W XIII w. rosło zagrożenie księstw ruskich ze strony Złotej Ordy tatarskiej. Po klęsce sił rusko-połowieckich w bitwie nad Kałką (1223) Batu-chan podbił wszystkie ziemie ruskie z wyjątkiem księstw Połockiego i Pińskiego oraz Republiki Nowogrodzkiej, która jednak zmuszona była uznać zwierzchność Złotej Ordy i opłacać trybut. Tatarzy nie przejęli bezpośrednich rządów w podbitych księstwach, zadowolili się każdorazowym zatwierdzaniem kandydata do tronu książęcego we Włodzimierzu, który z kolei pełnił funkcje zwierzchnie nad resztą książąt i miał prawo zwracania się o pomoc do chana. W 1299 r. podczas wojny pomiędzy chanami złotoordyjskimi Toktą i Nogajem metropolita Wszechrusi Maksym przeniósł swą siedzibę ze zniszczonego Kijowa do Włodzimierza nad Klaźmą, w wyniku czego miasto to stało się zarówno głównym ośrodkiem politycznym jak i religijnym Rusi.

W XIII i XIV w. niektóre z zachodnich, mniejszych księstw ruskich przeszły w strefę wpływów nabierającej znaczenia Litwy. Litwa korzystając z rozbicia dzielnicowego i osłabienia Rusi walkami z Tatarami, wielokrotnie najeżdżała ziemie ruskie podporządkowując sobie księstwa Połockie i Pińskie^[30][31]. Po klęsce poniesionej przez Księstwo Kijowskie w bitwie z wojskami litewskimi nad Irpieniem (1320^[32]) Kijowszczyzna stała się zależna od Litwy, a w 1362 bezpośrednio do niej wcielona^[33]. Z inicjatywy książąt litewskich Rurykowicze kijowscy zostali pozbawieni władzy na Ukrainie, po czym emigrowali do Riazania^[34]. W wyniku wojny polsko-litewskiej (1340-1392) zostało zlikwidowane Księstwo Halicko-Wołyńskie a jego terytorium rozdzielone pomiędzy Polskę i Litwę.

W okresie panowania tatarskiego wodzem dużej rangi i zręcznym politykiem okazał się książę nowogrodzki Aleksander Newski. 1240 pokonał Szwedów (bitwa nad Newą), 1242 wojska Zakonu kawalerów mieczowych (bitwa na jeziorze Pejpus) i powstrzymał najeżdżające Ruś wojska litewskie. 1252 otrzymał od chana Sartaka Wielkie Księstwo Włodzimierskie, a wraz z nim zwierzchnictwo nad wszystkimi księstwami ruskimi.

[edytuj] Księstwo Moskiewskie

 Osobne artykuły: Księstwo Moskiewskie, Wielkie Księstwo Moskiewskie.

Z walk o sukcesję po Aleksandrze Newskim zwycięsko wyszło niewielkie wówczas Księstwo Moskiewskie, w którym od 1263 r. zasiadał na tronie najmłodszy syn Aleksandra, Daniel, założyciel moskiewskiej linii Rurykowiczów.

W 1325 r. metropolita Wszechrusi Piotr przeniósł swą siedzibę z Włodzimierza nad Klaźmą do Moskwy. Syn Daniela Iwan I Kalita pokonał w 1328 r. przy pomocy Tatarów najgroźniejszego z konkurentów, księcia twerskiego Aleksandra Michajłowicza i w tym samym roku uzyskał tytuł wielkiego księcia włodzimierskiego. W 1328 r. Kalita przeniósł stolicę swego państwa z Włodzimierza nad Klaźmą do rodzimej Moskwy, co dało początek Wielkiemu Księstwu Moskiewskiemu. Nadal jednak wielcy książęta moskiewscy (do końca XIV wieku) najpierw obejmowali władzę we Włodzimierzu i tytułowali się wielkimi książętami włodzimierskimi.

Wnuk Kality Dymitr Doński w bitwie na Kulikowym Polu (1380) pokonał Tatarów, co stało się początkiem upadku Złotej Ordy na Rusi. Wraz z osłabieniem pozycji Tatarów znaczenia nabrały zjednoczeniowe dążenia książąt moskiewskich. Na przeszkodzie ich realizacji stanęła rozwijająca się potęga Wielkiego Księstwa Litewskiego (pozostającego od 1386 r. w unii personalnej z Polską), pod którego wpływami znalazły się dawne zachodnie ziemie Rusi Kijowskiej (m.in. od 1362 r. sam Kijów).

[edytuj] Zjednoczenie ziem ruskich

W 1462 r. tron moskiewski objął Iwan III Srogi, który w znacznej mierze zjednoczył kraj, wcielając do rządzonego przez siebie państwa: Jarosław (1463), Rostów (1474), Nowogród Wielki (1478) i Twer (1485). Korzystając z rozkładu Złotej Ordy Iwan III wstrzymał całkowicie wypłacanie daniny i odparłszy tatarskie ataki odwetowe (1472 i 1480), ostatecznie uwolnił ziemie ruskie spod panowania Tatarów.

Po upadku Konstantynopola (1453) Moskwa zyskała na znaczeniu jako spadkobierczyni Bizancjum, co podkreślić miało małżeństwo Iwana III z Zofią Paleolog (1472), bratanicą ostatniego cesarza bizantyjskiego Konstantyna XI Dragazesa, a także przejęcie bizantyjskiego dwugłowego orła jako herbu państwa oraz bizantyjskiego ceremoniału dworskiego. Aspiracje księstwa moskiewskiego sformułowano w tezie o Moskwie jako "trzecim Rzymie". W 1478 r. Iwan III jako pierwszy władca przyjął tytuł wielkiego księcia i cara Wszechrusi. Sprawujący od 1505 roku rządy Wasyl III dokończył dzieło jednoczenia kraju, przyłączając do swego państwa: Psków (1510), Smoleńsk (1514) i Riazań (1521). Wielkie Księstwo Moskiewskie stało się wówczas jedynym istniejącym państwem ruskim (zachodnie księstwa ruskie zostały wcześniej zajęte przez Litwę i Polskę).

[edytuj] Carstwo Rosyjskie

 Osobny artykuł: Carstwo Rosyjskie.

W 1547 r. odbyła się koronacja wielkiego księcia moskiewskiego Iwana IV Groźnego na "cara Wszechrusi", co dało początek Carstwu Ruskiemu^[35]. Nowa nazwa państwa miała wskazywać na fakt, iż w jego skład wchodzą wszystkie ziemie dawnej Rusi Kijowskiej, za wyjątkiem tych, które pozostawały zależne od innych państw. Aspiracje zjednoczeniowe Wielkiego Księstwa Moskiewskiego zostały oficjalnie uznane w 1554 r. przez Anglię i w 1576 r. przez Niemcy^[36]. Rządy Iwana IV Groźnego (1533-1584), mimo wielu pozytywnych reform wewnętrznych, wyniszczyły kraj. Szczególną rolę odegrała wprowadzona dla złamania opozycji bojarskiej tzw. oprycznina - spowodowała ona ruinę gospodarczą znacznych obszarów Rosji. Porażką zakończyła się toczona 1558-1582 walka o Inflanty i dostęp do Bałtyku. Odkrycie przez Richarda Chancellora (1553) północnej drogi morskiej (Przejście Północno-Wschodnie) dało Rosji po raz pierwszy w historii możliwość bezpośredniego kontaktu z państwami zachodnimi. Podbój zachodniej Syberii przez Kozaków pod dowództwem Jermaka Timofiejewicza (1582) zapoczątkował ekspansję rosyjską na wschód, która ostatecznie sięgnęła wybrzeży Pacyfiku, granic chińskich i objęła nawet część Ameryki Północnej.

Po śmierci Iwana IV regentem w imieniu niezdolnego jeszcze do sprawowania rządów Fiodora I Iwanowicza został szwagier cara, Borys Godunow, który po śmierci Fiodora (1598) sam koronował się na cara. 1589 metropolita Jow został staraniem Borysa Godunowa wybrany na pierwszego patriarchę Moskwy i Wszechrusi i zatwierdzony na to stanowisko przez patriarchę Konstantynopola, Jeremiasza II, co doprowadziło do uniezależnienia się ruskiej Cerkwi prawosławnej. Sprawne rządy Borysa Godunowa nie zdołały jednak odtworzyć zrujnowanej gospodarki kraju. Po jego śmierci (1605) zjawiska kryzysowe nasiliły się, wybuchła wojna domowa, nastał okres tzw. Wielkiej Smuty.

Panujący szybko zmieniali się na tronie, kraj najeżdżany był często przez obce wojska, m.in. w 1610 wojska polskie Władysława IV Wazy zajęły i okupowały do 1612 Moskwę. Okres walki o władzę zakończył w 1613 wybór na tron carski Michała Fiodorowicza, założyciela dynastii Romanowów.

Kolejni władcy umacniali swoją pozycję, wprowadzając rządy autokratyczne. Stale rosnące obciążenia nakładane na poddanych carskich prowadziły do częstych wybuchów niezadowolenia społecznego (powstania - 1648 w Moskwie, 1650 w Nowogrodzie, 1670-1671 powstanie chłopskie pod wodzą Stieńki Razina).

Panujący w latach 1645-1676 Aleksy I Michajłowicz ograniczył prawa bojarów na rzecz nowej szlachty (tzw. dworianstwa) oraz mieszczan, jednocześnie ustanowił prawne przywiązanie chłopów do ziemi (1649). Reformy patriarchy Nikona stały się jedną z przyczyn rozłamu w Cerkwi prawosławnej i powstania nowej grupy wyznaniowej tzw. staroobrzędowców.

W polityce zagranicznej Romanowowie kierowali się zasadą zjednoczenia całości ziem ruskich. Dzięki decyzjom rady perejasławskiej i długoletniej wojnie z Rzeczpospolitą (1654-1667) Rosja uzyskała panowanie nad Lewobrzeżną Ukrainą z Kijowem. Trwałe włączenie się Rosji w dzieje europejskie przyniosła wielka wojna północna (1700-1721), która zakończyła dominację Szwedów w basenie Morza Bałtyckiego, a zarazem otworzyła Rosjanom możliwość nieskrępowanych kontaktów z Zachodem.

[edytuj] Imperium Rosyjskie

 Osobny artykuł: Imperium Rosyjskie.

W czasie panowania Piotra I Wielkiego 1703 przeniesiono stolicę kraju do nowo zbudowanego Petersburga, nad Bałtyk. 1710 Piotr I zajął Rygę i Rewel, a poprzez pokój nysztadzki (1721) zagwarantował krajowi szeroki dostęp do wybrzeża bałtyckiego. Na mocy tego układu Liwonia, Estonia (z Ozylią i Hiumą), Ingria, Wyborg i Kexholm zostały przyłączone do Rosji. Piotr I prowadził politykę merkantylistyczną, opiekował się miastami i mieszczaństwem, popierał rozwój manufaktur. Szybko rozwijał się wówczas przemysł metalurgiczny, wzrastała liczba manufaktur tkackich. W latach 1718-1722 wprowadzono scentralizowany system administracji państwowej. Zreformowano Kościół, patriarchów zastąpił Świątobliwy Synod Rządzący, tj. kontrolowany przez państwo, kolegialny organ władzy. Poprzez wprowadzenie tzw. czynu, tj. 14-stopniowej tabeli rang urzędniczych, hierarchię społeczną oparto na pozycji w służbie państwowej. W 1721 Piotr I przyjął tytuł cesarza-imperatora co dało początek Imperium Rosyjskiemu.

Od czasów Piotra I pogłębił się dualizm rosyjskiej struktury społecznej - obok chłopów, warstwy dźwigającej wszelkie ciężary, występowała warstwa uprzywilejowanej szlachty. Modernizacja Rosji zapoczątkowana przez Piotra I w dużej mierze uzależniona była od dopływu fachowców z zagranicy. Na otwartej w 1725 w Petersburgu Akademii Nauk większość wykładowców stanowili specjaliści z zagranicy.

Śmierć Piotra I (1725) na długie lata osłabiła kraj. Dopiero panująca w latach 1762-1796 Katarzyna II przywróciła Rosji rolę mocarstwa. Zwycięskie wojny z Turkami (1768-1774, 1787-1792) otworzyły szeroki dostęp do Morza Czarnego, 1783 Rosja anektowała Krym, poprzez uczestnictwo w rozbiorach (1772, 1793, 1795) zyskała wschodnie ziemie Rzeczpospolitej.

Panujący w latach 1796-1801 syn Katarzyny II Paweł I kontynuował politykę ekspansji, anektując w 1801 Gruzję. Aleksander I, który w wyniku rewolucji pałacowej przejął władzę po niepopularnym wśród szlachty ojcu, dzięki pokonaniu Wielkiej Armii Napoleona pod Moskwą (1812) i zdobyciu Paryża (1814) zapewnił Rosji dominującą pozycję na kontynencie europejskim. Poszerzył granice kraju o Wielkie Księstwo Finlandii (1809), Besarabię (1812), Dagestan i terytorium dzisiejszego Azerbejdżanu (1813).

Na kongresie wiedeńskim (1815) Rosja zainicjowała powstanie Świętego Przymierza, którego celem miało być zachowanie istniejącego porządku europejskiego, w szczególności tłumienie ruchów liberalnych. Za panowania Mikołaja I (1825-1855), po pacyfikacji powstania dekabrystów (1825), powstania listopadowego w Polsce (1830), powstania węgierskiego (1849), Rosja zyskała przydomek "żandarma Europy". Porażka w wojnie krymskiej (1853-1856) przyniosła utratę przez Rosję pozycji hegemona w Europie.

Aleksander II (panujący w latach 1855-1881) przeprowadził w 1861 uwłaszczenie chłopów (na terenie Królestwa Polskiego dopiero w 1864 jako bezpośrednie następstwo powstania styczniowego). Za jego rządów wprowadzono ponadto samorząd terytorialny (ziemski), samorząd miejski, uregulowano sprawy sądownictwa i tryb pełnienia służby wojskowej, złagodzono cenzurę.

W polityce zagranicznej Rosja kontynuowała ekspansję na wschód (1860 - założenie Władywostoku, uznanie przez Chiny granic na Amurze i Ussuri). W Azji środkowej Rosja zajęła tereny do granicy z Persją i Afganistanem. Na Kaukazie trwający od wielu dziesiątków lat opór przeciwko Rosjanom został ostatecznie złamany w 1859, wraz ze stłumieniem powstania pod wodzą Imama Szamila.

Wojna francusko-pruska (1870-1871) dała Rosji możliwość wyzwolenia się z klauzul traktatu paryskiego (1856), krępujących jej swobodę na Morzu Czarnym. Rosnące tendencje panslawistyczne skierowały w latach 70. XIX w. zainteresowanie Rosji w kierunku Bałkanów, co w rezultacie doprowadziło do wybuchu wojny rosyjsko-tureckiej (1877-1878).

W polityce wewnętrznej wyraźnie dały znać o sobie rosnące problemy społeczne. Pojawił się wpływowy, biorący w obronę chłopów ruch narodników - początkowo idealistyczno-reformatorski, od 1879, tj. od utworzenia Narodnej Woli, ewoluował w kierunku rewolucyjnego terroryzmu. Jego ofiarą padł w 1881 car Aleksander II.

Aleksander III (panujący w latach 1881-1894) wzmógł stosowane przez państwo środki represji. Prześladowania dotknęły nie tylko radykalnych rewolucjonistów, zaostrzyły się także m.in. formy rusyfikacji stosowane w Polsce, guberniach nadbałtyckich i Finlandii. W polityce zagranicznej Rosja utrzymywała sojusz z Niemcami i Austro-Węgrami, wzmogła ekspansję gospodarczą na Daleki Wschód.

Rywalizacja o wpływy w Mandżurii i Korei doprowadziła do wybuchu wojny rosyjsko-japońskiej (1904-1905) i zaostrzenia stosunków z Wielką Brytanią. Na Bałkanach Rosja poniosła dyplomatyczną klęskę utraciwszy wpływy w Bułgarii, która związała się z Austro-Węgrami. W konflikcie Austro-Węgier z Serbią (28 VII 1914) Rosja poparła Serbię pochopnie ogłaszając (31 VII 1914) mobilizację generalną, co skłoniło Niemcy do wypowiedzenia wojny Rosji (1 VIII 1914). Lokalny konflikt Austro-Węgier z Serbią zmienił się wkrótce w I wojnę światową, która doprowadzić miała do upadku carskiej Rosji. Genezą przyszłego upadku były nawarstwiające się, nie rozwiązane konflikty społeczne.

Od lat 90. XIX w. przy pomocy pożyczek zagranicznych realizowano program przyspieszonej industrializacji kraju. W wielkich ośrodkach przemysłowych, w miastach stołecznych i na południu Ukrainy pojawiła się nowa klasa najemnych pracowników przemysłowych. Do 1913 liczebność proletariatu wzrosła do ok. 3 mln osób, tj. podwoiła się w stosunku do 1890, a jego nastroje coraz bardziej się radykalizowały.

W rolnictwie wytwarzającym przeszło połowę dochodu kraju i dostarczającym głównie towarów eksportowych (zboża, bydła, drewna) także wystąpiły zjawiska prowadzące do zaostrzenia sytuacji społecznej. Konieczny do finansowania wzrostu gospodarczego przyrost eksportu realizowano poprzez drastyczne ograniczenie konsumpcji wewnętrznej, co prowadziło do pogłębiania się ubóstwa szerokich rzesz chłopów. Rosnący niedostatek powodował masowe migracje biedoty wiejskiej do miast. Zapoczątkowana w 1906 przez premiera Piotra Stołypina reforma agrarna, wskutek zamachu na niego (1911) i wybuchu I wojny światowej, została przerwana.

Radykalizacja nastrojów społecznych sprzyjała tworzeniu się nielegalnych organizacji i struktur o charakterze rewolucyjnym. 1897 powstała w Rosji żydowska organizacja socjaldemokratyczna - Bund. 1898 w Mińsku powołano Socjaldemokratyczną Partię Robotniczą Rosji, w oparciu o tradycje narodnickie w 1901 powstała partia socjalistów-rewolucjonistów (eserowcy).

Agitacja działających w podziemiu grup rewolucyjnych, nabrzmiałe problemy społeczne spowodowały wybuch rewolucji 1905-1907. Wydany przez cesarza Mikołaja II pod wpływem strajku generalnego manifest (30 X 1905) zapowiadał zaprowadzenie podstawowych praw obywatelskich - prawa do zgromadzeń, wolności słowa, wolności prasy, prawa do zrzeszania się, obiecywał powołanie organu przedstawicielskiego (Dumy) o uprawnieniach ustawodawczych.

Przyrzeczenia cesarskie w pełni zaspokajały żądania rewolucyjnych liberałów (kadetów i oktiabrystów), późniejsze zamieszki wybuchły z inspiracji bolszewików (powstanie w Moskwie w grudniu 1905) bądź pojawiały się samorzutnie. Porewolucyjny okres rządów w oparciu o Dumę, która mimo bardzo ograniczonych uprawnień stwarzała pozory konstytucjonalizmu, rozwijał świadomość polityczną szerokich kręgów społecznych, tworząc przesłanki obalenia caratu.

[edytuj] Upadek caratu

Obciążenia gospodarcze i techniczne Rosji w związku z I wojną światową przerastały możliwości kraju. Poniesione w 1915 porażki zmusiły armię rosyjską do wycofania się z Królestwa Polskiego oraz z guberni: grodzieńskiej, wileńskiej, kowieńskiej, kurlandzkiej i innych obszarów. Grożąca katastrofa gospodarcza doprowadziła do upadku monarchii. Masowa demonstracja w Piotrogrodzie (8 III 1917) przerodziła się w ogólnonarodowe powstanie robotników i żołnierzy (rewolucja lutowa w Rosji 1917), które spowodowało abdykację Mikołaja II (15 III 1917). Na czele państwa stanął Rząd Tymczasowy pod przewodnictwem księcia Gieorgija Lwowa.

Możliwości działania rządu były ograniczone wskutek nacisków wywieranych przez Piotrogrodzką Radę Delegatów Robotniczych i Żołnierskich, rezultatem sporów stało się tzw. dwuwładztwo w kraju. W ogłoszonych przez Włodzimierza Lenina tzw. Tezach kwietniowych znalazł się m.in. postulat przekazania pełni władzy radom robotniczym i żołnierskim. Żądanie to przygotowało grunt pod rewolucję październikową, w wyniku której obalony został Rząd Tymczasowy, a całą władzę przejęli bolszewicy.

10 I 1918 na III Ogólnorosyjskim Zjeździe Rad uchwalono konstytucję Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej (RFSRR), w której rolę decydującej siły politycznej zagwarantowali sobie bolszewicy.

W Cerkwi prawosławnej zniesiono (1917) wprowadzony przez Piotra I Świątobliwy Synod Rządzący przywracając godność patriarchy.

[edytuj] Związek Radziecki

 Osobne artykuły: Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka.

Podczas rewolucji październikowej i wojny domowej (1917-1923) bolszewicy złamali opór eserowców, mienszewików i pokonali białe armie. Na mocy postanowień traktatu brzeskiego zawartego z państwami centralnymi i kończącego I wojnę światową, Rosja straciła: Ukrainę, Polskę, gubernie nadbałtyckie i Finlandię. Siły Ententy (m.in. amerykańskie i brytyjskie) rozpoczęły wkrótce serię interwencji zbrojnych w Rosji w celu zabronienia przejęcia władzy przez komunistów i wzmocnieniu wojsk Białych, co doprowadziło do jeszcze większej eskalacji konfliktu i nasileniu się tzw. "białego" jaki i "czerwonego terroru". W wyniku I wojny światowej, wojny domowej oraz utraty części terytoriów Rosja straciła ok. 25 mln obywateli^[37] a gospodarka i infrastruktura Rosji legły w gruzach.

W przeciągu wojny domowej RFSRR razem z republikami radzieckimi: Ukrainy, Białorusi i Zakaukazia utworzyły 30 XII 1922 ZSRR. Rosyjska FSRR pełniła rolę dominującą w przeciągu 74-letniej historii ZSRR. Związek Radziecki był nadal często utożsamiany z „Rosją“ a jego obywatele nazywani "Rosjanami." W Rosji jako największej republice związkowej żyła ponad połowa populacji radzieckiej. Po śmierci Lenina w 1924, Józef Stalin przejął całkowitą władzę w państwie co doprowadziło do powstania dyktatury. Stalin rozpoczął wprowadzać gospodarkę planową, szybką industrializację znacznych obszarów wiejskich i kolektywizację rolnictwa co doprowadziło do transformacji ZSRR w potężny ośrodek gospodarczy w niewiarygodnie krótkim czasie. Zmiany te jednakże kosztowały życie 7-9 mln mieszkańców, którzy padli ofiarą okrutnej polityki^[38].

22 VI 1941 r. Niemcy wraz z sojusznikami napadły na Związek Radziecki^[40] otwierając tym samym front wschodni w II wojnie światowej. Pomimo początkowych sukcesów wojska faszystowskie zostały zmuszone do odwrotu po bitwie pod Moskwą i poniosły klęskę w wielkiej bitwie o Stalingrad^[41]. W latach 1944–1945 Armia Czerwona zajęła Europę Wschodnią i w maju 1945 zdobyła Berlin. W wyniku wojny Związek Radziecki stracił 10,6 mln żołnierzy^[42] oraz 11^[43]-15,9 mln^[42] cywili. Pomimo iż w wyniku zniszczeń spowodowanych wojną gospodarka ZSRR była w znacznej mierze zrujnowana^[44] Związek Radziecki stał się po wojnie jednym z dwóch światowych supermocarstw. Armia Czerwona okupowała niemal wszystkie kraje Europy Wschodniej wraz ze wschodnią częścią Niemiec i Austrii. Prawie wszystkie zajęte przez Armię Czerwoną kraje stały się później satelitami ZSRR. W 1948 r. ZSRR stał się drugim po USA mocarstwem nuklearnym oraz zainicjował powstanie Układu Warszawskiego (1955) jako odpowiedzi na powstanie NATO (1949). Rozpoczął się okres rywalizacji pomiędzy USA i ZSRR o hegemonię nad światem nazywany zimną wojną.

Po śmierci Stalina, radziecki przywódca Nikita Chruszczow skrytykował system polityczny wprowadzony przez swojego poprzednika i rozpoczął proces destalinizacji. Zlikwidowano gułagi, zwolniono i zrehabilitowano miliony więźniów. W okresie rządów Chruszczowa nasilający się konflikt pomiędzy USA i ZSRR osiągnął apogeum po tym jak USA umieściły w Turcji a ZSRR na Kubie pociski balistyczne uzbrojone w głowice jądrowe^[45]. W 1957 ZSRR wystrzelił pierwszego satelitę Sputnik 1 a w 1961 Jurij Gagarin został pierwszym człowiekiem w kosmosie okrążając Ziemię na pokładzie statku kosmicznego Wostok 1.

W 1964 władzę przejął Leonid Breżniew. W 1979 ZSRR rozpoczął interwencję w Afganistanie, która nie przyniosła oczekiwanych sukcesów. Sponsorowanie proradzieckich reżimów (m.in. Wietnam, Kuba), partii i ruchów komunistycznych na całym świecie oraz koszty wyścigu zbrojeń były wielkimi obciążeniami dla gospodarki radzieckiej, która przeżywała okres stagnacji. Kryzys gospodarczy i wojna w Afganistanie spowodowały odrodzenie ruchów religijnych i nacjonalistycznych w wielu regionach ZSRR.

W 1985 rządy objął Michaił Gorbaczow, który rozpoczął proces modernizacji kraju. Symbolami zmian stały się głasnost i pieriestrojka. Zbyt późno i nieudolnie przeprowadzane reformy nie doprowadziły do zatrzymania nasilającego się kryzysu gospodarczego i rozkładu państwa. 10 VII 1991 prezydentem RFSRR został Borys Jelcyn, który doprowadził do usunięcia komunistów z rządu ZSRR. 8 XII 1991 zawarto układ białowieski. Traktat ten głosił, że ZSRR jako podmiot prawa międzynarodowego i byt geopolityczny przestał istnieć, a na jego miejsce już suwerenne kraje powołują Wspólnotę Niepodległych Państw. Układ podpisali ze strony Rosji – Borys Jelcyn, Ukrainy – Leonid Krawczuk i Białorusi – Stanisław Szuszkiewicz.

[edytuj] Federacja Rosyjska

Po 1990 r. doszło na Północnym Kaukazie do kilku konfliktów zbrojnych o podłożu narodowościowym. Konflikty te przybierały formę powstań islamskich skierowanych przeciwko siłom federalnym jak i walk pomiędzy poszczególnymi grupami etnicznymi i klanami. Od kiedy separatyści czeczeńscy ogłosili 6 IX 1991 r. niepodległość dochodziło do walk partyzanckich (I wojna czeczeńska, II wojna czeczeńska) pomiędzy różnymi grupami rebeliantów czeczeńskich i wojskami rosyjskimi. Separatyści czeczeńscy zorganizowali wiele ataków terrorystycznych skierowanych przeciwko cywilom, m.in. w teatrze w Moskwie i szkole w Biesłanie, których ofiarą padły setki ludzi a one same wzbudziły wielką uwagę społeczności międzynarodowej.

Wysoki deficyt budżetowy w 1997 i kryzys finansowy w Azji w 1998 r. doprowadziły do kryzysu ekonomicznego^[46] i gwałtownego spadku PKB w Rosji^[47]. 31 XII 1999 r. Borys Jelcyn zrezygnował z urzędu prezydenta przekazując władzę w ręce premiera Władimira Putina, który w 2000 r. wygrał wybory prezydenckie. Putin zyskał popularność dzięki opanowaniu sytuacji w Czeczenii, choć na Północnym Kaukazie nadal dochodzi do sporadycznych incydentów zbrojnych. Wysokie ceny ropy naftowej oraz początkowe osłabienie kursu rubla połączone z wysokim popytem na rynku krajowym, konsumpcją i inwestycjami doprowadziły do szybkiego wzrostu gospodarczego, poprawienia standardów życia w Rosji i częściowej odbudowy wpływów na arenie międzynarodwej. Liczne reformy wdrożone w okresie prezydentury Putina, zwłaszcza te wzmacniające struktury państwowe Rosji, zostały oznaczone przez niektóre państwa zachodnie jako „niedemokratyczne“^[48]. Rządy Putina doprowadziły do przywrócenia porządku, stabilności i rozwoju gospodarczego, co zapewniło mu ogromną popularność w Rosji^[49]. 7 III 2008 r. wybory prezydenckie w Rosji wygrał Dmitrij Miedwiediew.

[edytuj] Gospodarka

Ze względu na olbrzymie terytorium, liczbę ludności oraz ogromne zasoby naturalne Rosja należy do największych gospodarek świata. W 2007 pod względem całości PKB liczonego według parytetu siły nabywczej Rosja zajęła siódme miejsce na świecie, a w cenach bezwzględnych dziewiąte^[50].

[edytuj] PKB, inflacja, bezrobocie

Produkt krajowy brutto

• 2008 rok: 2,225 biliona USD
• 2007 rok: 2,146 biliona USD
• 2006 rok: 1,985 biliona USD

Dane odpowiadają wartości dolara w 2008 r.
PKB na 1 mieszkańca

• 2008 rok: 15 800 USD
• 2007 rok: 15 200 USD
• 2006 rok: 14 000 USD

Dane odpowiadają wartości dolara w 2008 r.
Wzrost PKB

• 2008 rok: 6%
• 2007 rok: 8,1%
• 2006 rok: 7,7%

Struktura PKB (2007)

• rolnictwo: 4,1%
• przemysł: 41,1%
• usługi: 54,8%

• Inflacja (2008): 13,9%
• Bezrobocie (2008): 6,2%
• Ludność poniżej minimum egzystencji (2007): 15,8%

Źródło: CIA - The World Factbook

[edytuj] Import, eksport

Rosyjskimi towarami eksportowymi są: ropa naftowa, gaz ziemny, rudy żelaza i innych metali, drewno, węgiel kamienny, produkty rolnicze, stal i żelazo, broń, maszyny. Główne kierunki eksportu w 2006: Holandia 12,3%, Włochy 8,6%, Niemcy 8,4%, Chiny 5,4%, Ukraina 5,1%, Turcja 4,9%, Szwajcaria 4,1%. Partnerzy importowi: Niemcy 13,9%, Chiny 9,7%, Ukraina 7%, Japonia 5,9%, Korea Południowa 5,1%, USA 4,8%, Francja 4,4%, Włochy 4,3%. W 2007 wartość eksportu (365 mld $) była 1,38 razy większa od importu (260,4 mld $) ^[51][52]. Według SIPRI, Rosja jest największym na świecie eksporterem ciężkiej broni konwencjonalnej^[53]. Ropa, gaz, metale i drewno stanowią ponad 80% eksportu, co powoduje dużą wrażliwość rosyjskiej gospodarki na wahania światowych cen surowców ^[54].

Wartość eksportu niektórych towarów
(mld USD, WTO 2002)

Kategoria	Rosja	Polska
Surowce mineralne	53,0	8,1
Maszyny, urządzenia, środki transportu	17,0	12,9
Produkty chemiczne	8,95	2,7
Drewno, wyroby papiernicze	5,8	nie sklasyfikowano (b. mało)
Żywność	5,4	2,7
Wyroby włókiennicze, obuwie	2,6	nie sklasyfikowano (b. mało)

Rosja na tle największych gospodarek świata, państw G8 i Polski w 2007 (mld USD)

Państwo	PKB	Wzrost PKB (%)	Eksport	Import	Dług zewnętrzny	Dług publiczny (%)	Rezerwy walutowe
USA	13780	2,0	1148,0	1968,0	12250,0	60,8	70,5
Chiny	7099	11,9	1220,0	904,6	363,0	18,4	1534,0
Japonia	4272	2,0	678,1	573,3	1492,0	170,0	954,1
Indie	2966	9,0	151,3	230,5	149,2	58,2	275,0
Niemcy	2807	2,5	1354,0	1075,0	4489,0	64,9	136,2
Wielka Brytania	2130	3,1	442,2	621,4	10450,0	43,6	57,3
Rosja	2097	8,1	355,5	223,4	356,5	5,9	476,4
Francja	2075	2,1	546,0	600,9	4396,0	63,9	115,7
Brazylia	1849	5,4	160,6	120,6	229,4	45,1	180,3
Włochy	1800	1,4	502,4	498,1	996,3	104,0	94,3
Kanada	1271	2,7	431,1	386,4	758,6	64,2	41,0
Polska	623	6,6	144,6	160,2	169,8	43,1	65,7
Dodatkowe informacje można znaleźć na stronach: 1) Światowej Organizacji Handlu 2) UNDP 3) Banku Światowego 4) prezydenta Rosji 5) Federalnej Służby Statystyki Państwowej Rosji 6) Polskiej strony o Rosji Źródło: The World Factbook 2008

[edytuj] Komunikacja i transport

Kategoria	Rosja	Polska
Nadajniki telewizyjne	7 306 (1998)	40 (2006)
Rozgłośnie radiowe	AM 323, FM ok. 1 500, fale krótkie 62 (2004)	AM 14, FM 777, fale krótkie 1 (1998)
Liczba użytkowników internetu	30 mln (2007)	16 mln (2007)
Linie telefoniczne w użyciu	43,9 mln (2006)	11,475 mln (2006)
Telefony komórkowe	170 mln (2007)	41,389 mln (2007)
Porty lotnicze	1260 (2007)	123 (2007)
Linie kolejowe eksploatowane	87 157 km (2006)	23 072 km (2006)
Drogi i autostrady łącznie	933 000 km (2006)	423 997 km (2006)
Drogi wodne	102 000 km (2006)	3997 km (2006)
Flota handlowa	1074 statków (2008)	15 statków (2008)
Źródło:CIA - The World Factbook 2008

[edytuj] Flota handlowa i drogi wodne

Flota handlowa Rosji w 2008 roku składa się z 1074 statków: 14 statków pasażerskich, 7 statków pasażerskich z możliwym załadunkiem towarowym, 663 statków towarowych, 217 tankowców naftowych, 34 tankowców naftowych z możliwym załadunkiem rud metali, 27 tankowców chemicznych, 5 tankowców specjalnych, 59 chłodniowców, 11 kontenerowców, 25 masowców, 2 gazowców oraz 10 rorowców.112 statków znajduje się w posiadaniu innych państw (80 należy do Turcji, 11 do Ukrainy, 4 do Włoch, 4 do Belgii, 3 do Szwajcarii, po dwa do: Cypru, Łotwy i Norwegii, po jednym do Niemiec, Grecji, Korei Południowej i USA). 486 statków jest zarejestrowanych zagranicą (94 w Liberii, 83 w Kambodży, 58 na Malcie, 50 na Cyprze, 31 w Belize, 21 na Saint Vincent i Grenadynach, 19 na Saint Kitts i Nevis, 18 w Panamie, 12 w Gruzji, 12 na Komorach, 11 w Sierra Leone, 9 w Mongolii, 9 na Wyspach Marshalla, 4 na Bahamach, 3 na Jamajce, 3 w Dominice, 3 w Mołdawii, po dwa: w Hongkongu, Malezji, Vanuatu i Tuvalu, po jednym: w Bułgarii, na Ukrainie i Słowacji)^[55].

Do najważniejszych portów morskich i terminali należą: Azow, Kaliningrad, Kawkaz, Nachodka, Primorsk, Sankt Petersburg i Wostocznyj.

Łączna długość dróg wodnych w Rosji wynosi 102 000 km. Na odcinku 33 000 km gwarantowana jest głębokość zanurzenia. 72 000 km dróg wodnych przebiega w europejskiej części Rosji (połączenia z morzami: Azowskim, Bałtyckim, Białym, Czarnym i Kaspijskim).

[edytuj] Technologie

Nanotechnologie
Rząd Władimira Putina w ramach dywersyfikacji rosyjskich badań nad wschodzącymi technologiami, przeznaczył 7 mld $ na program wspierający rozwój nanotechnologii^[57]. W 2007 roku, w ramach tego programu, 5 mld $ zostało zainwestowanych w Rosnanotech, korporację państwową nadzorującą i koordynującą badania w tej strefie. Inicjatywa rządowa stała się tarczą krytyki, kiedy okazało się, że "Nanotech Program" otrzymał od państwa trzy razy większą pomoc niż cała reszta gałęzi naukowych razem wziętych^[58]. Niezależnie od dotacji państwowych Michaił Prochorow, rosyjski magnat bankowy, wsparł sumą 17,5 mld $ grupę kapitałową inwestującą w nowe technologie, w tym alternatywne źródła energii i nanotechnologie.

Przemysł samochodowy
Pierwsza firma rosyjska produkująca samochody Russo-Balt została założona w 1874 r. w Rydze (od 1915 r. siedziba w Moskwie). Pierwotnie przedsiębiorstwo produkowało wagony kolejowe. Produkcja samochodów przebiegała w latach 1909-1923, a od 2003 r. kontynuowana jest przez Russo Balt Company w Moskwie^[59]. Do najbardziej udanych modeli tej firmy należą: 24-30 (1909), K12-20 (1910), C24-30 (1912), C24-40 (1922) oraz Impression (2006). Czołową firmą rosyjską produkującą samochody jest GAZ, założony w 1929 r. W latach 1946-1958 produkowano samochód GAZ-M20 Pobieda, wytwarzany także w Polsce jako Warszawa M-20^[60]. Później nastała era Wołgi. W międzyczasie przedsiębiorstwo produkowało luksusowe samochody ZIM i Czajka. Produkowano też samochody terenowe, nazywane w Polsce "gazikami": GAZ-64, GAZ-67 i GAZ-69. Innymi firmami produkującymi obecnie samochody są ZiŁ (od 1916 r.), UAZ (od 1941 r.) i Łada (dawniej WAZ, od 1966 r.). Do nieistniejących już przedsiębiorstw należy Moskwicz produkujący samochody w okresie od 1930 do 2001 r.^[61] W 2009 r. rosyjski Sbierbank kupił 35% udziałów w niemieckim Oplu, zapewniając sobie dominującą pozycję wśród właścicieli tej marki^[62][63].

Do głównych producentów autobusów należą: PAZ (firma założona w 1930 r.), LiAZ (od 1933 r.) oraz KAwZ (od 1958 r.). Założony w 1969 r. Kamaz należy do największych rosyjskich producentów samochodów ciężarowych a jego zakłady składają się z 9 fabryk^[64].

[edytuj] Inne informacje

Wyjątkowo wysokie ceny surowców w 2004 (np. cena ropy marki Urals w styczniu 2005 była prawie 2,5-krotnie wyższa niż przed trzema laty) spowodowały wzrost dochodów budżetu. Powstała nadwyżka budżetowa (ponad 4% PKB; planowano 0,5%). Dzięki temu środki zgromadzone w Funduszu Stabilizacyjnym przekroczyły na koniec 2004 r. 18 mld $, co pozwoliło na przedterminową spłatę długu wobec Międzynarodowego Funduszu Walutowego. Trwają rozmowy o przedterminowej spłacie długu wobec Klubu Paryskiego^[65]. Od 2005 w przetargach o koncesje na wydobywanie nośników energii i metali strategicznych mogą uczestniczyć jedynie firmy, w których przynajmniej 51% stanowi kapitał rosyjski.

Rezerwy walutowe
Rosja dysponuje trzecimi największymi rezerwami walutowymi na świecie (po Chinach i Japonii). W 2007 r. rezerwy w walutach zagranicznych i złocie sięgnęły 476,4 mld $, przy czym dług zagraniczny wynosił pod koniec roku 356,5 mld $^[66]. Na początku 2009 r. podczas światowego kryzysu finansowego rezerwy walutowe Rosji chwilowo zmalały do poziomu 383,5 mld $ (w lutym 2009)^[67], jednakże już w maju zaczęły znów rosnąć przekraczając próg 400 mld $^[68].

[edytuj] Media

W Rosji działa obecnie około 3500 kanałów telewizyjnych i stacji radiowych^[69]. W 2006 roku było zarejestrowanych 58 000 czasopism, 14 000 mediów elektronicznych oraz 5500 spółek transmisyjnych. Mniej niż 10% z ogółu mediów jest własnością państwa^[70]. W 2007 roku udział koncernów zagranicznych w mediach rosyjskich stanowił ponad 50%^[71]. Najbardziej wpływowym koncernem medialnym jest Wszechrosyjski Państwowy Koncern Telewizyjny i Radiowy, który posiada 5 stacji telewizyjnych, 2 kanały międzynarodowe, 5 stacji radiowych i 80 regionalnych kanałów telewizyjnych oraz radiowych. Dwa z sześciu najczęściej oglądanych, ogólnokrajowych kanałów telewizyjnych (TNT i NTV) należą do Gazpromu, spółki akcyjnej, w której przeważający udział posiada państwo (38,3%)^[72][73].

Największymi agencjami prasowymi są: ITAR-TASS (powstała z fuzji agencji TASS i RIA Novosti w 1992 roku), Interfax, REGNUM, NEWSru, Inosmi.ru i Lenta. Ru. Do gazet o największych nakładach należą: Komsomolskaja Prawda, Izwiestija, Echo Moskwy, Tribuna, Prawda, Nowaja Gazieta, Nowoje Wriemia, Wiedomosti, Wriemia Nowostiej, Niezawisimaja Gazieta, The Moscow Times (wydawany po angielsku), Rossijskaja Gazieta i Sport-Express. Do najczęściej oglądanych stacji telewizyjnych należą kolejno: Pierwyj kanał, Rossija, Wiesti, TV Centr, NTV, TNT, Zwiezda, Russia Today (angielskojęzyczna) oraz Rusija Al-Jaum (arabskojęzyczna).

[edytuj] Siły zbrojne

 Osobny artykuł: Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej.

Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej (ros. Вооружённые Си́лы Росси́йской Федера́ции) zostały utworzone na bazie Armii Radzieckiej po rozwiązaniu ZSRR. W dniu 7 maja 1992 na mocy ustawy prezydenta Borysa Jelcyna utworzone zostało rosyjskie Ministerstwo Obrony, któremu podlegają wszystkie rodzaje wojsk. Federacja Rosyjska należy do mocarstw nuklearnych.

Głównodowodzącym Sił Zbrojnych Federacji Rosyjskiej jest prezydent Rosji (obecnie Dmitrij Miedwiediew), któremu podporządkowany jest Minister Obrony (obecnie Anatolij Sierdiukow). Wojska rosyjskie dzielą się na 6 rodzajów: Strategiczne Wojska Rakietowe (sztab we Włodzimierzu), Wojska Kosmiczne (sztab w Bajkonurze), Wojska Powietrzno-Desantowe, Siły Powietrzne (sztab w Kubince), Marynarkę Wojenną (sztab w Moskwie) oraz Wojska Lądowe (sztab w Moskwie).

Siły zbrojne podzielone są na 6 okręgów wojskowych tj.: Leningradzki Okręg Wojskowy, Moskiewski, Północnokaukaski, Nadwołżańsko-Uralski, Syberyjski, Dalekowschodni oraz Kaliningradzki Okręg Specjalny. Szczególny status posiada Zakaukaska Grupa Armijna stacjonującą w Armenii i częściowo podległa Północnokaukaskiemu OW. W skład marynarki wojennej wchodzą 4 Floty: Bałtycka (dowództwo w Bałtijsku), Północna (dowództwo w Siewieromorsku), Pacyfiku (dowództwo we Władywostoku) i Czarnomorska (dowództwo w Sewastopolu) oraz Flotylla Kaspijska (dowództwo w Astrachaniu).

Na początku 2008 r. wojsko rosyjskie liczyło ok. 900 tys. żołnierzy oraz 1,037 mln rezerwistów^[74]. Liczbę ludności zdolną do służby wojskowej szacuje się na 50,2 mln^[75]. Wydatki na zbrojenia mają wynieść w 2009 r. 39,4 mld $^[76].

[edytuj] Język urzędowy

 Osobny artykuł: język rosyjski.

Językiem urzędowym Rosji jest język rosyjski (русский язык, russkij jazik) - największy język z rodziny języków słowiańskich. Posługuje się nim jako pierwszym językiem około 145 mln ludzi, ogółem (wg różnych źródeł) 250-300 mln. Oprócz samej Rosji język rosyjski jest także językiem urzędowym na Białorusi, w Kazachstanie, Kirgistanie, na Krymie, w Naddniestrzu, Gagauzji, Abchazji i Osetii Południowej. Jest jednym z pięciu języków oficjalnych Organizacji Narodów Zjednoczonych. Posługuje się pismem zwanym grażdanką, odmianą cyrylicy powstałą na skutek jej uproszczenia. Język literacki rozwinął się bezpośrednio z języka staroruskiego w XV w. i ukształtował się ostatecznie na przełomie wieku XVIII i XIX.

Zgodnie z art. 68 p. 2 rosyjskiej konstytucji republiki mogą wprowadzać na swoim terytorium dodatkowe języki urzędowe. Obecnie status języka urzędowego posiada oprócz rosyjskiego 27 innych języków: abazyński, adygejski, ałtajski, baszkirski, buriacki, czeczeński, czukocki, czuwaski, erzja, inguski, jakucki, jidysz, kabardyjski, kałmucki, karaczajo-bałkarski, chakaski, chantyjski, komi, mansyjski, maryjski, moksza, nieniecki, nogajski, osetyjski, tatarski, tuwiński i udmurcki^[77][78][79].

[edytuj] Kultura

[edytuj] Literatura i filozofia

 Osobny artykuł: literatura rosyjska.

Rosyjska (ruska) literatura, powstała na przełomie X-XI w. w związku z rozwojem piśmiennictwa i kultury feudalnej Rusi. Jej fundamentem stała się ustna twórczość ludowa - tzw. byliny, skazy, pieśni, legendy i inne przejawy folkloru. W rozwoju staroruskiej literatury XI-XIV w. znaczną rolę odegrały integralne związki Rusi z Bizancjum i kulturą południowosłowiańską, skąd przeniesione zostały na Ruś m.in. wzorce literatury religijnej. W monastyrach i cerkwiach, m.in. w Ławrze Pieczerskiej (1051), Troicko-Sergijewskiej (1337/1345) i Kiriłło-Biełozierskiej (1397), zaczęły się gromadzić literatury i sztuki, a one same po stuleciach przekształciły się w pomniki architektury. W XIII w., w wyniku rozbicia dzielnicowego Rusi kultura ruska zaczęła się rozwijać odmiennie w różnych dzielnicach kraju. Do najważniejszych zabytków literackich okresu staroruskiego należą m.in.: Ewangeliarz Ostromira (1056-1057), Ruska Prawda (XI w.), Powieść minionych lat autorstwa Nestora (1113), Słowo o wyprawie Igora (ok. 1186), Żywot Aleksandra Newskiego (XIII w.) oraz Zadońszczyzna autorstwa Sofoniusza (XIV w.).

W XV w. aspiracje zjednoczeniowe Księstwa Moskiewskiego doprowadziły do odbudowy ponadlokalnej, ogólnoruskiej kultury. Najbardziej wyróżniającymi się osobowościami w XV-wiecznej literaturze rosyjskiej byli Atanazy Nikitin, autor dzieła, pdt. Podróż za trzy morza (1466-1472) oraz Pachomiusz Logofet, autor Opowieści o książętach Włodzimierskich. Pod koniec XV w. została również sformułowana przez Filoteusza Teoria trzech Rzymów. Najważniejszymi zabytkami literatury XVI-wiecznej są monumentalne, wielotomowe dzieła Wielkie Czetji Mineje oraz Zwód Nikonowski, które stały się oficjalnymi kronikami ówczesnej Rosji^[80]. Literatura ruska i ruski język literacki rozwijały się również w Wielkim Księstwie Litewskim, gdzie ostatecznie zanikły w XVII w. ustępując literaturze polskiej i polskiemu językowi literackiemu. W XVII w. do najznaczniejszych pisarzy należał Awwakum Pietrow, autor pierwszego dzieła autobiograficznego w jęzku rosyjskim, pdt. Żywot protopopa Awwakuma (1672-1673) oraz Symeon Połocki, twórca rosyjskiego wiersza sylabicznego. Z XVII w. pochodzi także inny zabytek literatury rosyjskiej - Synopsis Kijowski (1674) autorstwa Innocentego Gizela.

Dynamiczny rozwój literatury rosyjskiej nastąpił w okresie oświecenia pod koniec XVIII w. Utworzono nowe szkoły i uniwersytety zorganizowane na wzór nowożytno-europejski. Okres ten nazywany jest "brązowym" w literaturze rosyjskiej. Do najważniejszych pisarzy tego okresu należą m.in. Michaił Łomonosow, Aleksandr Radiszczew, Antioch Kantemir, Gawriła Dierżawin, Aleksandr Gribojedow oraz przedstawiciel preromantyzmu Iwan Kryłow.

Wiek XIX nazywany jest często "złotym" w literaturze rosyjskiej. W okresie tym pojawiły się liczne nowe prądy literackie i ideowe (m.in. romantyzm, realizm, socjalizm i anarchizm) w rezultacie czego powstały takie dzieła jak: Eugeniusz Oniegin (1833), Wojna i pokój (1865-1869) czy Zbrodnia i kara (1866). Do najważniejszych pisarzy tego okresu należą: Aleksander Puszkin, Michaił Lermontow, Taras Szewczenko (piszący także po ukraińsku), Iwan Turgieniew, Nikołaj Gogol, Fiodor Dostojewski, Lew Tołstoj, Michaił Sałtykow-Szczedrin, Nikołaj Niekrasow i Fiodor Tiutczew. Do najbardziej wpływowych filozofów tego okresu należą: jeden z twórców anarchizmu Michał Bakunin, ojcowie rosyjskiego socjalizmu Aleksander Hercen i Wissarion Bieliński oraz okcydentalista Timofiej Granowski. W połowie XIX w. sformułowano w Rosji zasady słowianofilstwa. Do najważniejszych przedstawicieli tego kierunku należą: Iwan Kiriejewski, Piotr Czaadajew i Nikołaj Danilewski. W XIX wieku na bazie dialektów zachodnioruskich powstały nowe języki literackie: ukraiński i białoruski, które nawiązywały do tradycji ruskich z byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Okres od 1880 do 1917 r. jest nazywany "srebrnym". W okresie tym uformował się akmeizm, kierunek literacki, do którego przedstawicieli należeli m.in.: Nikołaj Gumilow, Osip Mandelsztam i Anna Achmatowa. Wraz z końcem XIX w. pojawił się w Rosji dekadentyzm, który był szczególnie popularny wśród symbolistów (Dymitr Mereżkowski, Zinaida Gippius, Konstantin Balmont, Fiodor Sołogub i Walerij Briusow). Inni ważni pisarze okresu "srebrnego" to: Anton Czechow, Aleksandr Błok, Leonid Andrejew, Andriej Bieły, Marina Cwietajewa, Siergiej Jesienin i Welimir Chlebnikow. Filozofami, którzy w owym czasie mieli istotny wpływ na rozwój literatury byli: pozytywista Maksim Kowalewski, przedstawiciel nihilizmu i anarchizmu Piotr Kropotkin oraz Nikołaj Strachow.

Około 1915 r. w Sankt Petersburgu uformowała się rosyjska szkoła formalna do której głównych działaczy należeli Wiktor Szkłowski i Boris Tomaszewski. Radykalni formaliści skupiali się także w Moskiewskim Kole Lingwistycznym, do którego należeli m.in. Roman Jakobson i Nikołaj Trubecki. Uczeni ci działali później w Czechosłowacji i USA, gdzie przyczynili się do powstania Praskiego Koła Lingwistycznego oraz stworzyli podstawy strukturalizmu.

Od 1917 r. zaczyna dominować literatura o tematyce rewolucyjnej, z której następnie rozwinęła się rosyjska literatura radziecka. Pojawiły się liczne kierunki awangardowe i nowe prądy umysłowe. Do przedstawicieli internacjonalizmu należeli: Władimir Majakowski, Marc Chagall, Wasilij Kandinskij czy Włodzimierz Lenin. Futurystami byli: Wadim Szerszeniewicz, Wielimir Chlebnikow i Władimir Majakowski. Na początku lat 40. w literaturze zaczął dominować socrealizm, który obowiązywał do końca lat 50. Przedstawicielami socrealizmu byli m.in. Maksym Gorki i Michaił Szołochow. Do najsławniejszych pisarzy okresu radzieckiego należeli także: symbolista Ilja Erenburg, mistrz krótkich form Izaak Babel, Michaił Bułhakow, Borys Pasternak, Andriej Wozniesienski, Vladimir Nabokov, Bułat Okudżawa i Włodzimierz Wysocki.

W okresie radzieckim w znaczny sposób odstąpiono od tradycyjnych form kultury, usiłując zastąpić je nowymi, socjalistycznymi treściami. Począwszy od lat 80. widoczny jest powrót do starych tradycji ruskich przy czym jednocześnie nie próbuje się odrzucać dziedzictwa kulturowego okresu radzieckiego. Po zniesieniu cenzury (1985-1990) zaczęły być wydawane teksty do tej pory nieopublikowane w Rosji, m.in. niektóre utwory Aleksandra Sołżenicyna czy Wieniedikta Jerofiejewa. Do obecnie tworzących pisarzy należą m.in.: Władimir Sorokin, Wiktor Pielewin, Siergiej Łukjanienko i Wiktor Jerofiejew.

[edytuj] Muzyka i balet

Podstawy muzyki rosyjskiej stanowi bogaty folklor muzyczny, którego historia sięga okresu Rusi Kijowskiej. Dynamiczny rozwój muzyki rosyjskiej nastąpił pod wpływem klasycyzmu na początku XIX w. Do najważniejszych kompozytorów tego okresu należy Michaił Glinka, który wraz ze swymi uczniami z tzw. "potężnej gromadki" (Aleksandr Borodin, Modest Musorgski, Nikołaj Rimski-Korsakow i inni) doprowadził do powstania rosyjskiej muzycznej szkoły narodowej. Do najsłynniejszych dzieł tego okresu należą opery: Życie za cara (1836), Borys Godunow (1868-1872) i Kniaź Igor (1869-1888). Istotnym wydarzeniem było założenie Rosyjskiego Towarzystwa Muzycznego (1859) przez Antona i Nikołaja Rubensteinów. Za najważniejszego kompozytora okresu romantyzmu uważa się powszechnie Piotra Czajkowskiego. Kontynuatorem tradycji romantycznych był m.in. XX-wieczny kompozytor Siergiej Rachmaninow.

Do najznaczniejszych kompozytorów w XX w. należeli m.in. Aleksandr Skriabin, Siergiej Rachmaninow, Igor Strawiński, Sergiusz Prokofiew oraz Dymitr Szostakowicz, autor VII Symfonii Leningradzkiej (1941). Do światowej sławy muzyków należą: skrzypkowie Dawid Ojstrach i Gidon Kremer, wiolonczelista i dyrygent Mścisław Rostropowicz, pianiści: Vladimir Horowitz, Światosław Richter i Emil Gilels oraz śpiewaczka operowa Galina Wiśniewska.

Rosyjski kompozytor Piotr Czajkowski skomponował najbardziej znane balety na świecie: Jezioro łabędzie (1875-1876), Dziadka do orzechów (1891-1892) i Śpiącą królewnę (1889). Na początku XX w. tancerze Anna Pawłowa i Wacław Niżyński wraz z impresariem Siergiejem Diagilewem i jego Ballets Russes położyli podwaliny pod taniec nowoczesny^[81]. W okresie radzieckim kontynuowano tradycje sięgające XIX wieku^[82]. Do największych gwiazd sceny radzieckiej należeli: Maja Plisiecka, Rudolf Nuriejew czy Michaił Barysznikow. Do najważniejszych światowych ośrodków baletu należą Teatr Wielki w Moskwie i Teatr Maryjski w Sankt Petersburgu.

[edytuj] Sztuki piękne

Najstarsze zabytki sztuki ludów pierwotnych na terenach Rosji pochodzą z paleolitu (statuetki, posążki zwierząt, rysunki naskalne itd.). Do epoki neolitu zaliczają się wyroby ceramiczne, rzeźba ornamentalna w kamieniu i kości. Z II-I tysiąclecia p.n.e. pochodzą wyroby artystyczne z metalu. Główną bazę sztuki rosyjskiej stanowiła kultura plemion południowo- i wschodniosłowiańskich, a także sztuka bizantyjska i grecka. Z VIII w. p.n.e. pochodzi najstarsza część zabudowy twierdzy i starego miasta w Derbencie.

[edytuj] X-XIII wiek

Rozwój sztuki ruskiej przypada na X-XI w. Rozpoczęto wówczas budowę licznych świątyń opartych na wzorcach bizantyjskich, ale noszących oryginalne cechy lokalne, zaczęła się rozbudowa miast (m.in. Nowogród Wielki, Suzdal, Jarosław) z twierdzą - kremlem, wokół którego mieścił się gród. Oprócz drewnianych budowli z silnymi wpływami budownictwa ludowego wznoszono także okazałe budowle kamienne. Do najznaczniejszych należą: niezachowana do naszych czasów Cerkiew Dziesięcinna w Kijowie (990-96), Sobór św. Sofii w Kijowie (1037), kreml nowogrodzki wraz z Soborem św. Sofii (989, przebudowa 1045-52) oraz sobór Spaso-Preobrażeński w Czernihowie (XI w.). W XII w. ukształtowało się kilka odrębnych szkół architektury i malarstwa, z czego na czołowej pozycji uplasowała się szkoła nowogrodzka. W okresie tym powstały bogato zdobione freskami cerkwie nowogrodzkie: Błagowieszczeńska (1180), św. Jerzego (1180) i Spas-Nieriedica (1198). Inne szkoły - pskowska oraz włodzimiersko-suzdalska - zapoczątkowały wznoszenie budowli z białego kamienia, harmonijnie wpisanych w krajobraz. Do najokazalszych tego rodzaju budowli należą: Cerkiew Borysa i Gleba w Kidekszy (1152), Sobór Spaso-Preobrażeński w Peresławie Zaleskim (1152), Sobór Uspieński (1158-89), Złote Wrota (1158-64) i Sobór św. Dymitra (1194-97) w Włodzimierzu, zamek kniazia Andrzeja Bogolubskiego (1158-65) i Cerkiew Pokrowa na Nerli (1165) w Bogolubowie, kreml suzdalski wraz z Soborem Rożdestwieńskim (1222-25, przebudowany w XVI w.) oraz Sobór św. Jerzego w Juriewie-Polskim (1230-34).

[edytuj] XIV-XVI wiek

Najazdy tatarskie zahamowały rozwój sztuki, ale już w XIV w. zaczęła się odradzać architektura na całej Rusi Północno-Wschodniej. W okresie tym powstały m.in. Monastyr Święto-Daniłowski w Moskwie (1300) - obecnie jedna z rezydencji patriarchów Moskwy i Wszechrusi, Ławra Troicko-Siergijewska w Siergijew Posadzie (1337/1345), Ławra Kiriłło-Biełozierska (1397), Monastyr Terapontowski nieopodal Wołogdy (1398) oraz Monastyr Sołowiecki (1429).

W wyniku przeniesienia siedziby metropolity ruskiego oraz wielkiego księcia z Włodzimierza do Moskwy (1325-28) miasto to stało się w XIV w. głównym ośrodkiem sztuki na Rusi. Założony w 1147 kreml moskiewski został w latach 1485-1495 rozbudowany według projektu włoskich architektów renesansowych Pietra Solariego i Marco Ruffo. Do najznaczniejszych obiektów w Moskwie z tego okresu należą: Plac Czerwony, Monastyr Czudowski (1358), Monastyr Wozniesieński (1389), Sobór Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny (1326, przebudowa 1475-79) architekta Aristotele'a Fioravantiego oraz Sobór Zwiastowania (XIV w., przebudowa 1484-89). W latach 1555-60 architekci Barma i Postnik Jakowlew zbudowali Cerkiew Wasyla Błogosławionego na Placu Czerwonym.

Innymi ważnymi zabytkami są: Monastyr św. Eutymiusza w Suzdalu (większa część zabudowy z XVI w.), Monastyr Nowodziewiczy pod Moskwą (1524), Cerkiew Wniebowstąpienia w Kołomienskoje (1535), kreml w Kazaniu (większa część zabudowy z XVI w.) oraz Pogost Kiży na jeziorze Onega (XVI w.). Okres ten wiąże się również z twórczością malarską Teofana Greka, Andrieja Rublowa i Prochora z Gorodca. Cerkwie moskiewskie były często bogato zdobione freskami m.in. w Soborze Zwiastowania na kremlu (1405) oraz licznymi ikonami. Pod wpływem działalności Andrieja Rublowa ukształtowała się w XVI w. szkoła stroganowska - najwybitniejsza szkoła w ikonografii ruskiej.

[edytuj] XVII-XX wiek

W Rosji przez szereg stuleci działało wielu zagranicznych artystów, przede wszystkim: bizantyjskich, włoskich, niemieckich i francuskich. Wiele barokowych obiektów w Sankt Petersburgu zostało zaprojektowanych przez szwajcarskiego artystę Domenico Trezziniego. Innymi artystami zagranicznymi działającymi w Rosji byli Włosi: Bartolomeo Rastrelli, Antonio Rinaldi, Giacomo Quarenghi i Carlo Rossi, Francuzi: Étienne Falconet, Jean-Baptiste de la Mothe i Jean-Baptiste Le Blond a także Andreas Schlüter. Wielu z nich postanowiło w Rosji osiąść na stałe i zostało nadwornymi artystami carów. Do najważniejszych zabytków tego okresu należą: historyczne centrum Sankt Petersburga oraz powiązane z nim obiekty w miejscowościach: Carskie Sioło, Peterhof, Pawłowsk, Strelna, Gatczyna, Oranienbaum, Ropsza, Pułkowo, Szlisselburg, Kronsztadt (XVIII-XX w.) - wszystkie na Liście światowego dziedzictwa UNESCO.

W 1757 została otwarta Akademia Sztuk Pięknych w Petersburgu, która nadała malarstwu rosyjskiemu rolę i status międzynarodowy. Do najwybitniejszych malarzy portretowych z Akademii należeli: Iwan Argunow, Fiodor Rokotow, Dmitrij Lewicki i Władimir Borowikowski. W XIX w. zaczął dominować realizm, który w znaczny sposób wpłynął na kształt rosyjskiej tożsamości. Rosyjski pejzaż z rozległymi rzekami, lasami dziewiczymi i gajami brzozowymi wraz z pełnymi wigoru scenami rodzajowymi i ich żywiołowymi bohaterami stał się symbolem rosyjskości. Istotnym wydarzeniem w historii malarstwa było powstanie stowarzyszenia tzw. pieriedwieżników (1870), organizującego ruchome wystawy w różnych regionach Rosji. Członkami stowarzyszenia byli m.in. Wiktor Wasniecow, Ilja Riepin, Wasilij Surikow, Iwan Kramskoj, Izaak Lewitan i Iwan Szyszkin.

Awangarda rosyjska obejmowała szereg zjawisk i zróżnicowanych kierunków w ramach modernizmu, które dominowały w sztuce rosyjskiej w latach 1890-1932. Szczególne miejsce zajęły kierunki: secesja, neoprymitywizm, konstruktywizm, suprematyzm, kubizm, futuryzm i rajonizm. Przedstawicielami awangardy rosyjskiej w architekturze byli: Michaił Eisenstein, Iwan Leonidow, El Lissitzky, Władimir Tatlin, Konstantin Mielnikow, w malarstwie i grafice: Michaił Wrubel, Aleksander Benois, Wasilij Kandinskij, Marc Chagall, Aleksander Rodczenko, Kazimierz Malewicz i Natalia Gonczarowa. Futuryści rosyjscy utworzyli grupy artystyczne Walet karowy (1909) i Ośli ogon (1910).

Inni ważni architekci rosyjscy to m.in. neoklasycyści Matwiej Kozakow i Wasilij Bażenow, oraz reprezentant inżynierii strukturalnej Władimir Szuchow. Do najważniejszych rzeźbiarzy należą: socrealiści Wiera Muchina i Jewgienij Wuczeticz, konceptualista i przedstawiciel soc-artu (radziecka odmiana pop-artu) Dmitrij Prigow oraz Zurab Cereteli.

Wielu rosyjskich artystów odniosło sukcesy zagranicą, m.in. jeden z twórców abstrakcjonizmu Wasilij Kandinskij, kubista oraz fowista Marc Chagall czy rzeźbiarz Naum Gabo. Do najważniejszych rosyjskich muzeów sztuki należą: Ermitaż, Galeria Trietiakowska, Muzeum Rosyjskie w Sankt Petersburgu i Muzeum Sztuk Pięknych im. Puszkina w Moskwie. Najbogatsze zbiory twórczości ludów pierwotnych posiada Muzeum Antropologii i Etnografii przy Akademii Sztuk w Sankt Petersburgu.

[edytuj] Kinematografia

Podczas kiedy na Zachodzie kino było przede wszystkim formą rekreacji i wypoczynku dla klasy pracującej, kinematografia rosyjska aż do wybuchu rewolucji w 1917 r. była rozrywką elity i była dostosowana do jej wymagań intelektualnych^[83]. Pierwsze filmy zostały wyświetlone w Rosji przez braci Lumière w 1896 r. W tym samym roku powstaje w Rosji pierwszy film uwieczniający koronację cara Mikołaja II na Kremlu autorstwa Camille Cerfa. W 1897 r. pojawiają się pierwsze filmy produkcji rosyjskiej o charakterze dokumentalnym. Do najważniejszych filmów z okresu Rosji carskiej należą m.in. Stieńka Razin (1908), Obrona Sewastopola (1911), Odejście wielkiego starca (1912) czy Ojciec Sergiusz (1917).

Kino rosyjskie i później radzieckie stało się po rewolucji lutowej jednym z najbardziej innowacyjnych ruchów kulturalnych, w rezultacie czego powstały takie dzieła jak np. Strajk (1925), Pancernik Potiomkin (1925), Mechanika mózgu (1926), Koniec Sankt-Petersburga (1927) i Październik: 10 dni, które wstrząsnęły światem (1928)^[84]. Radzieccy twórcy filmowi, przede wszystkim Siergiej Eisenstein i Andriej Tarkowski należeli do grona najbardziej innowacyjnych i wpływowych reżyserów. W 1919 r. aktor i reżyser Władimir Gardin otworzył w Moskwie Instytut Kinematografii – najstarszą uczelnię filmową na świecie. Za ojca radzieckiego kina można uważać Lwa Kuleszowa, reżysera i teoretyka sztuki, który w zasadniczy sposób wpłynął na powstanie Instytutu Kinematografii. Do jego uczniów należeli m.in. Wsiewołod Pudowkin i Siergiej Eisenstein. W atmosferze nadchodzącej wojny oraz w przeciągu II wojny światowej Eisenstein nakręcił dwa dramaty historyczne - Aleksander Newski (1938) oraz Iwan Groźny (1942-1946), mające głęboki wydźwięk polityczny. W 1922 Dziga Wiertow wraz z członkami grupy Kino-Oko ogłosił radykalny manifest, negujący rozrywkowe kino zachodnie przedstawiające wyidealizowany świat burżuazji oraz postulujący filmowanie zwykłych, prostych ludzi.

Od 1932 r. zaczyna dominować promowany przez władze socrealizm. W okresie tym powstają takie dzieła jak: Czapajew (1934), Lecą żurawie (1957) czy Ballada o żołnierzu (1959). W latach 60. i 70. wielką popularność zyskały komedie Leonida Gajdaja, np. Operacja Y, czyli nowe przypadki Szurika (1965), Brylantowa ręka (1968) i Iwan Wasiliewicz zmienia zawód (1973). W 1969 r. Władimir Motyl nakręcił Białe słońce pustyni - pierwszy film z gatunku "ostern". Film ten oglądany był przez radzieckich kosmonautów podczas lotów kosmicznych^[85].

W przeciągu lat 80. i 90. pomimo zniesienia cenzury, kino rosyjskie przeżywało kryzys spowodowany drastycznymi cięciami w dotacjach państwowych. Na początku XXI w., wraz z polepszeniem się sytuacji gospodarczej w kraju, kino rosyjskie doznało odrodzenia. Poziom produkcji filmowej w Rosji w bardzo krótkim czasie osiągnął wyższy pułap od produkcji brytyjskiej lub niemieckiej^[86]. Dochody z kinematografii wyniosły w 2007 roku 565 mln USD, o 37% więcej niż o rok wcześniej^[87]. Do najbardziej znanych filmów nakręconych po roku 1991 należą m.in. Spaleni słońcem (1994) i Cyrulik syberyjski (1998) Nikity Michałkowa a także Arka ruska (2002) Aleksandra Sukurowa. W ostatnich latach duży sukces komercyjny odniosły np. horor Straż nocna (2004), dramat wojenny 9 Kompania (2005) oraz film historyczny Taras Bulba (2009).

[edytuj] Święta państwowe

Święta państwowe

Data	Polska nazwa	Oryginalna nazwa
1 stycznia-5 stycznia	Nowy Rok	Новый год
7 stycznia	prawosławne Boże Narodzenie	Рождество Христово
23 lutego	Dzień Obrońcy Ojczyzny	День защитника Отечества
8 marca	Międzynarodowy Dzień Kobiet	Международный женский день
1 maja	Święto Wiosny i Pracy	Праздник весны и труда
9 maja	Dzień Zwycięstwa	День Победы
12 czerwca	Dzień Rosji	День России
4 listopada	Dzień Jedności Narodowej	День народного единства

[edytuj] Sport

Rosjanie zawsze odnosili wielkie sukcesy pod względem liczby utalentowanych sportowców i ilości zdobytych medali na igrzyskach olimpijskich oraz w innych zawodach międzynarodowych. W przeciągu istnienia ZSRR radzieccy olimpijczycy zdobyli największą liczbę medali na 14 spośród 18 olimpiad. Biorąc pod uwagę ten fakt można stwierdzić, iż Związek Radziecki był w owym czasie dominującą potęgą sportową. Począwszy od Olimpiady Letniej w 1952 r. sportowcy radzieccy zawsze byli w pierwszej trójce pod względem liczby zdobytych złotych medali. W 1980 r. Letnie Igrzyska Olimpijkie miały miejsce w Moskwie. W 2014 r. Zimowe Igrzyska odbędą się w Soczi.

[edytuj] Zobacz też

• Rosyjska kolonizacja Ameryki Północnej
• Rosyjska kolonizacja Azji
• Ministerstwo Spraw Zagranicznych Federacji Rosyjskiej
• Reprezentacja Rosji w piłce nożnej
• Rzeki Rosji

Przypisy

[edytuj] Linki zewnętrzne

• (pl) RosjaPL.info – portal o Rosji, Ukrainie i krajach b. ZSRR
• (pl) Rossia.pl – portal o Rosji
• (pl) galeria zdjęć z Rosji

p • d • e Państwa Azji Afganistan • Armenia • Arabia Saudyjska • Azerbejdżan • Bahrajn • Bangladesz • Bhutan • Birma • Brunei • Chiny • Cypr • Filipiny • Gruzja • Indie • Indonezja • Irak • Iran • Izrael • Japonia • Jemen • Jordania • Kambodża • Katar • Kazachstan • Kirgistan • Korea Południowa • Korea Północna • Kuwejt • Laos • Liban • Malediwy • Malezja • Mongolia • Nepal • Oman • Pakistan • Rosja • Singapur • Sri Lanka • Syria • Tadżykistan • Tajlandia • Timor Wschodni • Turcja • Turkmenistan • Uzbekistan • Wietnam • Zjednoczone Emiraty Arabskie Terytoria zależne Akrotiri • Dhekelia Państwa nieuznawane na arenie międzynarodowej Abchazja[1] • Cypr Północny[2] • Górski Karabach • Osetia Południowa[3] • Palestyna[4] • Tajwan[5] ↑ obecnie uznawana przez 2 państwa ↑ obecnie uznawany przez 1 państwo ↑ obecnie uznawana przez 2 państwa ↑ Obecnie jest to państwo in statu nascendi; działające na jej obszarze Palestyńskie Władze Narodowe zostały powołane w 1994 w wyniku porozumień z Oslo jako tymczasowa struktura administracyjna zarządzająca obszarem Strefy Gazy i częścią Zachodniego Brzegu do czasu uzyskania niepodległości przez Palestynę, kiedy to staną się organami nowego państwa ↑ obecnie uznawany przez 23 państwa

p • d • e Państwa Europy Albania • Andora • Austria • Belgia • Białoruś • Bośnia i Hercegowina • Bułgaria • Chorwacja • Czarnogóra • Czechy • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Grecja • Hiszpania • Holandia • Irlandia • Islandia • Kazachstan • Liechtenstein • Litwa • Luksemburg • Łotwa • Macedonia • Malta • Mołdawia • Monako • Niemcy • Norwegia • Polska • Portugalia • Rosja • Rumunia • San Marino • Serbia • Słowacja • Słowenia • Szwajcaria • Szwecja • Turcja • Ukraina • Watykan • Węgry • Wielka Brytania • Włochy Państwo nieuznawane na arenie międzynarodowej Naddniestrze [1] Terytoria zależne Gibraltar (Wielka Brytania) • Guernsey (Wielka Brytania) • Jan Mayen (Norwegia) • Jersey (Wielka Brytania) • Svalbard (Norwegia) • Wyspa Man (Wielka Brytania) • Wyspy Owcze (Dania) Państwo sui generis/terytorium sporne Kosowo [2] ↑ Mołdawska Republika Naddniestrza nie jest uznawana przez żadne państwo ↑ Republika Kosowa jednostronnie ogłosiła niepodległość, która jest uznawana przez 62 ze 192 państw członkowskich ONZ, 22 z 27 Unii Europejskiej i 22 z 26 NATO, w tym Polskę. Obecnie działa tam administracja Organizacji Narodów Zjednoczonych - UNMIK, administracja Republiki Kosowa, oraz specjalna misja Unii Europejskiej - EULEX

Członkostwo w organizacjach międzynarodowych p • d • e Członkowie Rady Bezpieczeństwa ONZ Stali członkowie Chiny • Francja • Rosja • Stany Zjednoczone • Wielka Brytania Do 31 grudnia 2009 Burkina Faso • Chorwacja • Kostaryka • Libia • Wietnam Do 31 grudnia 2010 Austria • Japonia • Meksyk • Turcja • Uganda p • d • e Euroazjatycka Wspólnota Gospodarcza Białoruś • Kazachstan • Kirgistan • Rosja • Tadżykistan • Uzbekistan obserwatorzy: Armenia • Mołdawia • Ukraina p • d • e Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE) Albania · Andora · Armenia · Austria · Azerbejdżan · Białoruś · Belgia · Bośnia i Hercegowina · Bułgaria · Chorwacja · Cypr · Czechy · Czarnogóra · Dania · Estonia · Finlandia · Francja · Gruzja · Grecja · Holandia · Hiszpania · Irlandia · Islandia · Kanada · Kazachstan · Kirgistan · Liechtenstein · Litwa · Luksemburg · Łotwa · Macedonia · Malta · Mołdawia · Monako · Niemcy ·Norwegia · Polska · Portugalia · Rosja · Rumunia · San Marino · Serbia · Słowacja · Słowenia · Stany Zjednoczone · Szwajcaria ·Szwecja · Tadżykistan · Turcja · Turkmenistan · Ukraina · Uzbekistan · Węgry · Wielka Brytania · Włochy p • d • e Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) Państwa członkowskie Australia • Austria • Belgia • Czechy • Dania • Finlandia • Francja • Grecja • Hiszpania • Holandia • Irlandia • Islandia • Japonia • Kanada • Korea Południowa • Luksemburg • Meksyk • Niemcy • Norwegia • Nowa Zelandia • Polska • Portugalia • Słowacja • Stany Zjednoczone • Szwajcaria • Szwecja • Turcja • Węgry • Wielka Brytania • Włochy • Wspólnota Europejska Kandydaci Chile • Estonia • Izrael • Rosja • Słowenia Obserwatorzy Tajwan Współpracujący Brazylia • Chiny • Indie • Indonezja • Republika Południowej Afryki p • d • e Organizacja Współpracy Gospodarczej Państw Morza Czarnego Kraje członkowskie Albania • Armenia • Azerbejdżan • Bułgaria • Grecja • Gruzja • Mołdawia • Rosja • Rumunia • Serbia • Turcja • Ukraina Kraje kandydujące Cypr • Czarnogóra Obserwatorzy Austria • Białoruś • Chorwacja • Czechy • Egipt • Francja • Izrael • Niemcy • Polska • Słowacja • Tunezja • USA • Włochy p • d • e Państwa G7 + Rosja Francja • Japonia • Kanada • Niemcy • Rosja • Stany Zjednoczone • Wielka Brytania • Włochy • Unia Europejska (dodatkowa reprezentacja) p • d • e Rada Europy Państwa członkowskie Albania • Andora • Armenia • Austria • Azerbejdżan • Belgia • Bośnia i Hercegowina • Bułgaria • Chorwacja • Cypr • Czarnogóra • Czechy • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Grecja • Gruzja • Hiszpania • Holandia • Irlandia • Islandia • Liechtenstein • Litwa • Luksemburg • Łotwa • Macedonia • Malta • Mołdawia • Monako • Niemcy • Norwegia • Polska • Portugalia • Rosja • Rumunia • San Marino • Serbia • Słowacja • Słowenia • Szwajcaria • Szwecja • Turcja • Ukraina • Węgry • Wielka Brytania • Włochy Kandydaci Białoruś Obserwatorzy Izrael • Japonia • Kanada • Meksyk • Stany Zjednoczone • Stolica Apostolska p • d • e Rada Państw Morza Bałtyckiego Członkowie  Dania •  Estonia •  Finlandia •  Islandia •  Litwa •  Łotwa •  Niemcy •  Norwegia •  Polska •  Rosja •  Szwecja Obserwatorzy Francja • Holandia • Komisja Europejska • Słowacja • Stany Zjednoczone • Ukraina • Wielka Brytania • Włochy p • d • e Szanghajska Organizacja Współpracy (SCO) Rosja • Chiny • Kazachstan • Tadżykistan • Kirgistan • Uzbekistan p • d • e Wspólnota Niepodległych Państw (WNP) Armenia • Azerbejdżan • Białoruś • Gruzja1 • Kazachstan • Kirgistan • Mołdawia • Rosja • Tadżykistan • Turkmenistan2 • Ukraina3 • Uzbekistan 1 Gruzja wypowiedziała członkostwo; decyzja wchodzi w życie 18 sierpnia 2009 roku. 2 Turkmenistan jest członkiem stowarzyszonym od 26 sierpnia 2005 roku. 3 Ukraina dotychczas nie ratyfikowała Statutu WNP.