Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy Służby Bezpieczeństwa. Zobacz też: inne znaczenia skrótowca SB.

Służba Bezpieczeństwa (SB) - organ bezpieczeństwa państwa podległy strukturom Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, działający w PRL w latach 1956–1990, powołany m.in. do utrwalania władzy komunistycznej oraz zapewniania porządku publicznego wewnątrz kraju. W końcowej fazie swojego istnienia, w sierpniu 1989 SB zatrudniała 24 300 funkcjonariuszy, którzy kontrolowali 90 000 tajnych współpracowników.[1]

Spis treści

[edytuj] Początki nowego resortu

W wyniku jednej z największych afer w tajnych służbach PRL, sprawy Józefa Światły, który uciekając na zachód ujawnił przestępcze metody działalności komunistycznej bezpieki, władze zmuszone zostały do likwidacji Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, którego Światło był członkiem jako wicedyrektor osławionego Departamentu X, i następnie Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego (KdsBP) jako niezależnej administracji i przyłączenie go do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (MSW). W 1956 władze PRL zorganizowały nową strukturę zajmującą się bezpieczeństwem polityczno-publicznym w kraju.

Powołana ustawą Sejmu w listopadzie 1956, Służba Bezpieczeństwa (występująca pod skrótem SB), podlegała pod strukturę Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (MSW), utworzonego w 1954.

W roku 1954, wraz z pierwszymi podmuchami zmian w Związku Radzieckim po śmierci Józefa Stalina, MBP zamieniono na KdsBP. Mimo odwołania gen Stanisława Radkiewicza zmiany były jedynie kosmetyczne, zarówno rzeczywista struktura, jak i polityka represyjna pozostały prawie takie same. Pierwsza i bodaj jedyna istotniejsza z punktu widzenia stopnia opresyjności systemu reforma nastąpiła po Październiku 1956 roku. Symbolicznym wyrazem liberalizacji było to, że policja polityczna miała działać w strukturach Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Na szczeblu wojewódzkim szef bezpieki był formalnie zastępcą komendanta wojewódzkiego Milicji Obywatelskiej, bezpiece zaś nadano nazwę Służby Bezpieczeństwa. Te wszystkie zmiany struktur RBP/MBP/KdsBP/MSW można sprowadzić do jednego wniosku: przed Październikiem 1956 roku, naród Polski bał się UB a po Październiku bali się zaś SB czyli Służby Bezpieczeństwa. Ta zmiana nie miała jedynie charakteru dekoracyjnego, przekształcenie UB w SB było zewnętrznym wyrazem najważniejszej mutacji politycznej w całej historii PRL-u. Państwo masowego terroru zostało zastąpione państwem rozległej kontroli i prewencji oraz selektywnych represji.

[edytuj] Zmiany personalne

Tak jak podczas reorganizacji Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego czy Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego następowało zwężenie kadry personalnej - i tym razem ponownie aż o 40 % zmniejszono liczbę funkcjonariuszy, do dziewięciu tysięcy, usunięto z sieci 60 % tajnych informatorów, zlikwidowano ostatecznie Referaty Ochrony w fabrykach, zamknięto ponad połowę rozpracowań operacyjnych.

Dzięki negocjacjom ze Związkiem Radzieckim, znacznie zredukowano w kraju ilość personelu KGB i GRU.

Dokonano też kolejnych zmian personalnych, usuwając większość wysokich rangą funkcjonariuszy, którzy do tej pory stanowili 90 procent kierownictwa w MBP, KdsBP, jak i w GZI WP . To pozwoliło otworzyć drogę awansu młodej kadrze. W latach 1956-1958 nastąpiło poważne odchudzenie organizacyjne aparatu represji PRL.

[edytuj] Zadania

Zadania Służby Bezpieczeństwa praktycznie nie różniły się niczym od jej poprzedników (MBP lub KdsBP), polegały one przede wszystkim na ochronie systemu komunistycznego wewnątrz kraju (i nie tylko) poprzez kontrolowanie i przenikanie do wszystkich struktur życia społecznego w Polsce, a następnie za granicą (SB dokonała m.in. głębokiej penetracji Polonii amerykańskiej, kanadyjskiej oraz brytyjskiej).

Służba Bezpieczeństwa brała udział w zwalczaniu opozycji, w represjach wobec uczestników demonstracji i strajków. Odegrała główną rolę obok Milicji Obywatelskiej, ZOMO, ORMO oraz wojska w tłumieniu demonstracji w czasie wydarzeń marca 1968, grudnia 1970 na Wybrzeżu, oraz w Radomiu i Ursusie w czasie wypadków czerwcowych 1976.

Służba Bezpieczeństwa poświęciła bardzo dużo środków operacyjnych na inwigilowanie duchowieństwa, niezależnych środowisk intelektualnych, oraz mniejszości narodowych w kraju. Funkcjonariusze SB często działali z naruszeniem prawa PRL, łamali prawa człowieka oraz stosowali tortury[2].

[edytuj] Stan wojenny

Po wybuchu nowej fali strajków w Polsce na początku lat 80. i wreszcie wprowadzeniu stanu wojennego przez władze komunistyczne w grudniu 1981, Służba Bezpieczeństwa przystąpiła do likwidacji wcześniej spenetrowanych za pomocą agentury SB środowisk kierowniczych Solidarności.

W nocy z 12 grudnia na 13 grudnia 1981 wiele osób zostało aresztowanych przez SB, przewiezionych do więzień, lub do tzw. ośrodków odosobnienia (zakładów internowania). SB inwigilowała obozy dla internowanych, umieszczając w tych ośrodkach swoich tajnych współpracowników.

Służba Bezpieczeństwa brała udział obok wojska, MO, ZOMO, ORMO w pacyfikacji kopalni Wujek, w czasie której zginęło 9 górników, i w innych działaniach tego typu, w tym w hucie im. Lenina w Krakowie, stoczniach Gdańskiej i Szczecińskiej, Hucie Warszawa, ZM Ursus, WSK "Świdnik", kopalniach "Manifest Lipcowy", "Borynia" i "Staszic". Podczas stanu wojennego za pomocą aparatu represji, m.in. 'Służby Bezpieczeństwa, internowanych zostało ok. 10 tys. osób.

[edytuj] Struktura Służby Bezpieczeństwa

Na poziomie centralnym istniały departamenty i biura MSW. Ich zadania w terenie realizowały odpowiednie wydziały (i inne jednostki) ulokowane w Komendach Wojewódzkich MO. 1 sierpnia 1983 r. Komendy przemianowano na Wojewódzkie Urzędy Spraw Wewnętrznych. Na niższym szczeblu, w Komendach Powiatowych i Miejskich MO funkcjonowały Referaty ds. SB (z grupami operacyjnymi, paszportów i dowodów osobistych, rejestracji cudzoziemców, "T", "W"). Po reformie administracyjnej z 1975 r. powiatowe jednostki MO/SB zostały zlikwidowane. Struktura terenowa została jednak po kilku latach odtworzona. W styczniu 1983 r. powołano Komendy Rejonowe MO, w sierpniu przemianowano je na Rejonowe Urzędy Spraw Wewnętrznych (funkcjonowały w nich piony: II-VI, paszportów, w zależności od liczby etatów jako: grupy, referaty, sekcje lub wydziały).

  • pion kierownictwa
    • Minister Spraw Wewnętrznych (1954-1990)
    • Wiceministrowie Spraw Wewnętrznych (od 1981 r. I Zastępca Ministra oraz Szefowie Służb)
      • Komendant Wojewódzki MO/Szef WUSW
      • I Zastępca Komendanta Wojewódzkiego MO/Szefa WUSW ds. Bezpieczeństwa/SB
      • II Zastępca Komendanta Wojewódzkiego MO/Szefa WUSW ds. Bezpieczeństwa/SB (w większych województwach również III Zastępca)
  • pion inspekcji
    • Główny Inspektorat MSW (1954-1990) (jednostka ogólnoministerialna)
      • Inspektorat Kierownictwa Jednostek Bezpieczeństwa/SB KW MO (do 1975 r.)
      • Zespół ds. SB Wydziału Inspekcji KW MO/WUSW
  • pion I (wywiad)
    • Departament I MSW (1956-1990)
      • Samodzielna Grupa Specjalna KW MO (do 1963 r.)
      • Starszy Inspektor (ds. Departamentu I) Inspektoratu Kierownictwa Jednostek Bezpieczeństwa/SB KW MO (do 1975 r.)
      • Starszy Inspektor (ds. Departamentu I) przy Zastępcy Komendanta Wojewódzkiego MO/Szefa WUSW ds. SB
      • Inspektorat I KW MO/WUSW (w większych województwach)
  • pion III (walka z działalnością antypaństwową w kraju)
  • pion IV (kościoły i związki wyznaniowe)
  • pion V (gospodarka)
    • Departament III "A" MSW (1979-1981) (wyodrębniono z Departamentu III)
    • Departament V MSW (1981-1989)
      • Wydział III "A" KW MO (w większych województwach od 1975 r.)
      • Wydział V KW MO/WUSW (w większych województwach również Wydział V-1 KW MO/WUSW)
  • pion "A" (szyfry)
  • pion "B" (obserwacja zewnętrzna)
    • Biuro "B" MSW (1956-1990)
      • Wydział "B" KW MO/WUSW (w mniejszych województwach od 1982 r. Sekcja "B" Wydziału Zabezpieczenia Operacyjnego KW MO/WUSW)
  • pion "C" (kartoteki, archiwum operacyjne)
    • Centralne Archiwum MSW (1956-1965) (jednostka ogólnoministerialna, następnie włączono do Biura "C")
    • Biuro Ewidencji Operacyjnej MSW (1956-1960)
    • Biuro "C" MSW (1960-1990) (używano również nazwy Centralne Archiwum)
      • Wydział Ewidencji Operacyjnej KW MO
      • Wydział "C" KW MO/WUSW (w mniejszych województwach od 1982 r. Sekcja "C" Wydziału Zabezpieczenia Operacyjnego KW MO/WUSW)
  • pion "T" (technika operacyjna)
    • Biuro "T" MSW (1956-1971)
    • Zakład Techniki Specjalnej MSW (1965-1971) (wyodrębniono z Biura "T", następnie włączono do Departamentu Techniki)
    • Departament Techniki MSW (1971-1990)
      • Wydział "T" KW MO/WUSW (w mniejszych województwach od 1982 r. Sekcja "T" Wydziału Zabezpieczenia Operacyjnego KW MO/WUSW)
  • pion "W" (kontrola korespondencji)
    • Biuro "W" MSW (1956-1989) (następnie włączono do Departamentu II)
      • Wydział "W" KW MO/WUSW (w mniejszych województwach od 1982 r. Sekcja "W" Wydziału Zabezpieczenia Operacyjnego KW MO/WUSW)
  • pion RKW (radiokontrwywiad)
    • Samodzielny Wydział RKW MSW (1965-1973) (wyodrębniono z Departamentu II)
    • Biuro RKW MSW (1973-1989) (następnie włączono do Biura "A")
      • Wydział RKW KW MO/WUSW (tylko w województwie gdańskim)
  • pion paszportów
    • Biuro Paszportów MSW (1964-1967) (w latach 1954-1964 jednostka ogólnoministerialna, do 1958 r. funkcjonująca pod nazwą Biuro Paszportów Zagranicznych)
    • Biuro Paszportów i Dowodów Osobistych MSW (1967-1975)
    • Biuro Paszportów MSW (1975-1990)
      • Wydział Paszportów KW MO
      • Wydział Paszportów i Dowodów Osobistych KW MO
      • Wydział Paszportów KW MO/WUSW
  • pion kontroli ruchu granicznego
    • Biuro Rejestracji Cudzoziemców MSW (1960-1965)
    • Zarząd Kontroli Ruchu Granicznego MSW (1965-1972) (następnie kompetencje podzielono pomiędzy Biuro Paszportów i Dowodów Osobistych oraz WOP)
      • Samodzielna Sekcja Rejestracji Cudzoziemców KW MO
      • Wydział Kontroli Ruchu Granicznego KW MO

W wyniku reorganizacji, pod koniec działalności SB funkcjonowały:

Ponadto, na szczeblu wojewódzkim przejściowo istniały:

  • Samodzielna Sekcja Kadr i Szkolenia KW MO (1962-1967) (wyodrębniono z Wydziału Kadr, następnie ponownie włączono)
  • Samodzielna Sekcja Ogólnoorganizacyjna KW MO (1962-1967) (wyodrębniono z Wydziału Ogólnego)
  • Samodzielna Sekcja Informacji i Sprawozdawczości KW MO (1967) (następnie włączono do Wydziału Ogólnego)
  • Inspektorat Analityczno-Informacyjny KW MO/WUSW (1975-1990)

[edytuj] Podstawy prawne funkcjonowania

Kierownictwo resortu wydało trzy tajne dokumenty regulujące zasady funkcjonowania aparatu bezpieczeństwa. Były to kolejno:

  • Instrukcja nr 03/60 z dnia 2 lipca 1960 r. o podstawowych środkach i formach pracy operacyjnej Służby Bezpieczeństwa (Załącznik do Zarządzenia nr 0121/60 Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 2 lipca 1960 r.)
  • Instrukcja o pracy operacyjnej Służby Bezpieczeństwa resortu spraw wewnętrznych (Załącznik do Zarządzenia nr 006/70 Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 1 lutego 1970 r.)
  • Instrukcja w sprawie szczegółowych zasad działalności operacyjnej Służby Bezpieczeństwa (Załącznik do Zarządzenia nr 00102 Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 9 grudnia 1989 r.)

Aż do 1983 r. działania Służby Bezpieczeństwa nie były uregulowane ustawowo, co daje podstawy do kwestionowania legalności pracy operacyjnej funkcjonariuszy w okresie 1956-1983. Dopiero 14 lipca 1983 r. Sejm uchwalił Ustawę o urzędzie Ministra Spraw Wewnętrznych i zakresie działania podległych mu organów. W art. 6 ust. 1 stwierdzono:

Funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa i Milicji Obywatelskiej w celu rozpoznawania, zapobiegania i wykrywania przestępstw i wykroczeń oraz innych działań godzących w bezpieczeństwo państwa lub porządek publiczny wykonują czynności: operacyjno-rozpoznawcze, dochodzeniowo-śledcze i administracyjno-prawne.[3]

Zakres praw i obowiązków funkcjonariuszy SB został określony w art. 20 tej ustawy:

Przepisy ustaw o służbie funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej oraz o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej i ich rodzin, jak również o odszkodowaniach przysługujących w razie wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą w Milicji Obywatelskiej stosuje się do funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa.[3]

Nowe przepisy, zastępujące wielokrotnie nowelizowaną Ustawę o służbie funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej z 31 stycznia 1959 r., zostały wprowadzone 1 stycznia 1986 r., gdy weszła w życie Ustawa o służbie funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa i Milicji Obywatelskiej Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z 31 lipca 1985 r.

[edytuj] Reforma Kiszczaka

W 1981 r. gen. Czesław Kiszczak objął funkcję ministra spraw wewnętrznych i od razu dokonał reorganizacji resortu z zamiarem usprawnienia jego działań w ramach przygotowań do wprowadzenia stanu wojennego. Na poziomie centralnym wszystkie departamenty i biura zostały podzielone na służby, po czym wprowadzono oficjalny szczebel kierownictwa. Od tego czasu aparat bezpieczeństwa tworzyły następujące struktury:

  • Służba Wywiadu i Kontrwywiadu MSW (piony: I, II, A, RKW, paszportów; na czele: Szef w randze podsekretarza stanu)
  • Służba Bezpieczeństwa MSW (piony: III, IV, V, śledczy, ochrony przemysłu, później także: VI, studiów, ochrony funkcjonariuszy, BOR; na czele: Szef w randze podsekretarza stanu)
  • Służba Zabezpieczenia Operacyjnego MSW (piony: B, C, T, W; na czele: Szef w randze dyrektora generalnego)

Reforma, wprowadzona w listopadzie 1981 r., została zatwierdzona dopiero 21 października 1983 r. tajną uchwałą Rady Ministrów. Mimo tych formalnych zmian, zarówno w dokumentach MSW, jak i w rozumieniu potocznym, całość wyżej wymienionych jednostek operacyjnych i operacyjno-technicznych nadal zaliczano do struktur SB. Świadczy o tym Zarządzenie nr 00102 Ministra Spraw Wewnętrznych z 9 grudnia 1989 r., w którym stwierdza się:

1. Jednostkami operacyjnymi Służby Bezpieczeństwa MSW są:

Departament I, Departament II, Departament Ochrony Konstytucyjnego Porządku Państwa, Departament Ochrony Gospodarki, Departament Studiów i Analiz oraz odpowiadajace im komórki organizacyjne (stanowiska) WUSW (SUSW) i RUSW (równorzędne).

2. Jednostkami operacyjno-technicznymi MSW są:

Departament Techniki, Biura „A”, „B” i „C” oraz odpowiadające im komórki organizacyjne w WUSW (SUSW).[4]

Terminu "SB" po 1981 r. można więc używać w dwóch znaczeniach: szerokim (jako całość służb specjalnych podlegających MSW) i wąskim (jako strukturę policji politycznej zwalczającej wrogów wewnętrznych). Sztuczne zredukowanie SB do kilku pionów spełniało po 1989 r. inne zadanie. Chodziło o ochronę jak największej liczby funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa przed ewentualnymi przekształceniami w nowej konfiguracji politycznej oraz o zminimalizowanie skutków weryfikacji, jaka miała nastąpić w procesie tworzenia nowych służb specjalnych III RP.

[edytuj] Kierownictwo Służby Bezpieczeństwa

W okresie 1956-1981 SB była kierowana bezpośrednio przez ministra spraw wewnętrznych, który za pośrednictwem wiceministrów sprawował ogólny nadzór nad aparatem bezpieczeństwa poprzez koordynację działań dyrektorów departamentów i biur. W latach 1965-1969 gen. Ryszard Matejewski pełnił funkcję dyrektora generalnego ds. SB. Mimo braku oficjalnego stanowiska szefa SB, niektórzy wiceministrowie odpowiedzialni za departamenty operacyjne byli potocznie określani tym mianem.

Od 1981 r. kierownictwo aparatu bezpieczeństwa przedstawiało się następująco:

Szef Służby Wywiadu i Kontrwywiadu MSW

Szef Służby Bezpieczeństwa MSW

Szef Służby Zabezpieczenia Operacyjnego MSW

Również kierownictwo pozostałych jednostek MSW (Służby: Milicji Obywatelskiej, Wojsk MSW, Polityczno-Wychowawcza, Kadr i Doskonalenia Zawodowego, Zabezpieczenia Materiałowego) zostało w większości obsadzone przez funkcjonariuszy wywodzących się z aparatu bezpieczeństwa.

[edytuj] Upadek PRL i ostatnie lata działalności SB

W ostatniej dekadzie istnienia PRL działalność Służby Bezpieczeństwa polegała na penetrowaniu opozycji, m.in. Solidarności, na niespotykaną do tej pory skalę. Rozpoczęto tzw. grę operacyjną z Solidarnością, prowadzoną przez długie lata.

Wybuchały skandale, w których głównymi bohaterami byli wyżsi funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa (i nie tylko), takie jak Afera "Zalew", i Afera "Żelazo", przyczynienie się do śmierci Grzegorza Przemyka w 1983, zamordowanie księdza Jerzego Popiełuszki w 1984.

Jedną z najsłabiej zinfiltrowanych przez SB organizacji opozycyjnych i jednocześnie strukturą, przeciwko której SB prowadziła najbardziej aktywne działania po stanie wojennym, była Solidarność Walcząca. SW najprawdopodobniej jako jedyna organizacja niezależna lat osiemdziesiątych dysponowała zorganizowaną strukturą kontrwywiadu, dzięki której kierownictwo organizacji oparło się infiltracji agenturom SB. Działania wywiadowcze i kontrwywiadowcze przeciwko SB były prowadzone głównie w oparciu o wywiad elektroniczny (stały nasłuch radiowy służb operacyjnych SB) oraz w mniejszym stopniu dzięki pozyskiwaniu informacji od pracowników SB. Fundamentem rozpoznania radiowego SW było złamanie szyfrów "fosy" - specjalnego języka kodowego, jaki używali w czasie prowadzenia korespondencji radiowej pracownicy wydziału obserwacyjnego "B".

Represje na społeczeństwie, jakich dopuścili się funkcjonariusze SB wyższego i niższego szczebla w latach 1956-1990, zostały dokładnie udokumentowane w kartotekach Służby Bezpieczeństwa. W latach 1989-1991, na polecenie ówczesnego szefa MSW gen. Czesława Kiszczaka za wiedzą szefa SB gen. Henryka Dankowskiego, rozpoczęto niszczenie akt osobowych, kart, zbiorów operacyjnych itp.

Od sierpnia 1989 do czerwca 1992 zniszczono ok. 646 000 materiałów ogólnoinformacyjnych z inwentarza MSW. Spalona miała być kartoteka czynnych i wyeliminowanych osobowych źródeł informacji SB MSW; udało się uratować ok. 50% jej dawnych zasobów.

Służbę Bezpieczeństwa rozwiązano w maju 1990. 2 miesiące później rozpoczął się proces weryfikacji funkcjonariuszy SB do nowo powstałego Urzędu Ochrony Państwa. Spośród 14.038 funkcjonariuszy, pozytywnie zaopiniowano 10.439, natomiast negatywnie – 3.595. Niszczenie archiwów SB trwało jednak nadal, w niektórych przypadkach aż do 1993.

Również dopiero w lutym 1990 zakończone oficjalnie (na podstawie pisma zastępcy Dyrektora Departamentu Studiów i Analiz MSW płk. Adama Malika) zostały działania w ramach Sprawy Operacyjnego Rozpracowania "Ośmiornica", skierowane przeciwko Solidarności Walczącej. Rozpracowanie operacyjne partii politycznych kontynuowane było przez funkcjonariuszy SB w ramach ich zadań realizowanych już jako funkcjonariuszy UOP w latach 90. (tzw. inwigilacja prawicy).

Powołana przez sejm kontraktowy w 1989 Sejmowa Komisja Nadzwyczajna do Zbadania Działalności MSW ustaliła związek funkcjonariuszy MSW z 88 wypadkami śmierci działaczy opozycji w stanie wojennym.

[edytuj] III RP - weryfikacja SB

Przed rokiem 1989 w SB zatrudnionych było 24 tysięcy funkcjonariuszy. W roku 1988 znaczna ich cześć przeszła do pracy w milicji. W 1990 roku dokonano weryfikacji 10 tysięcy byłych pracowników SB, negatywnie zweryfikowano około 40% z nich.[5]

[edytuj] Archiwa SB

Dokumentacja Służby Bezpieczeństwa była grupowana w archiwach wg następujących kryteriów:

[edytuj] Zobacz też

[edytuj] Bibliografia

[edytuj] Linki zewnętrzne

[edytuj] Przypisy

  1. ↑ Paweł Piotrowski – Przemiany w MSW w latach 1989–1990 w: Biuletyn IPN 2004 nr 4
  2. ↑ SB - tajna policja psychopatów. Dziennik, 25 września 2008.
  3. ↑ 3,0 3,1 Dz.U. z 1983 r. Nr 38, poz. 172.
  4. ↑ Instrukcje pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa (1945–1989), oprac. Tadeusz Ruzikowski, Warszawa 2004, s. 142.
  5. ↑ [1]
p • d • e
Polskie służby specjalne
Obecne
Cywilne
Wojskowe
Historyczne
Cywilne
Wojskowe